Vì sao phân bổ tài nguyên khi có ngoại tác trở nên kém hiệu quả?

Điểm cốt lõi không phải là thị trường hoàn toàn không phân bổ được tài nguyên. Thị trường vẫn hình thành giá và sản lượng. Vấn đề là mức cân bằng dựa trên chi phí và lợi ích tư nhân không nhất thiết trùng với mức tối ưu xét trên toàn xã hội.

Khi doanh nghiệp không phải chịu toàn bộ thiệt hại môi trường do mình gây ra, chi phí mà doanh nghiệp nhìn thấy thấp hơn chi phí thực sự đối với xã hội. Ngược lại, khi một hoạt động tạo ra lợi ích môi trường cho người khác nhưng người thực hiện không nhận được toàn bộ lợi ích đó, lợi ích tư nhân thấp hơn lợi ích xã hội. Hai trường hợp đều khiến tín hiệu giá bị sai lệch và làm quyết định sử dụng tài nguyên lệch khỏi mức hiệu quả.

Hiệu quả phân bổ đòi hỏi chi phí và lợi ích xã hội được phản ánh đầy đủ

Hiệu quả phân bổ tài nguyên không đơn giản có nghĩa là sản xuất càng nhiều càng tốt. Một đơn vị hàng hóa chỉ nên tiếp tục được sản xuất khi lợi ích cận biên xã hội của đơn vị đó ít nhất bằng chi phí cận biên xã hội cần bỏ ra để tạo ra nó.

Điều kiện hiệu quả có thể biểu diễn dưới dạng:

MSB = MSC

Trong đó:

·         MSB là lợi ích cận biên xã hội

·         MSC là chi phí cận biên xã hội

Nếu mọi chi phí và lợi ích của một giao dịch đều thuộc về người mua và người bán, chi phí tư nhân và chi phí xã hội có thể trùng nhau. Khi đó, tín hiệu giá có khả năng dẫn các quyết định phân tán của thị trường về gần mức phân bổ hiệu quả.

Ngoại tác xuất hiện khi điều kiện này không còn đúng. Một phần chi phí hoặc lợi ích được chuyển sang bên thứ ba nhưng không được phản ánh đầy đủ trong giao dịch.

Vì thế, cần phân biệt:

Chi phí xã hội = Chi phí tư nhân Chi phí ngoại tác

Đối với ngoại tác tiêu cực về môi trường:

MSC = MPC MEC

Trong đó MPC là chi phí cận biên tư nhân và MEC là chi phí ngoại tác cận biên.

Chính khoảng chênh lệch giữa MSC và MPC tạo ra nền tảng của thất bại phân bổ.

Ngoại tác làm tín hiệu giá không phản ánh đúng độ khan hiếm xã hội

Giá thị trường có vai trò như một tín hiệu điều phối. Người sản xuất nhìn vào giá bán và chi phí để quyết định sản lượng; người tiêu dùng so sánh giá với lợi ích mà họ nhận được để quyết định lượng mua.

Cơ chế này chỉ tạo ra kết quả hiệu quả khi những đại lượng mà các tác nhân sử dụng trong quyết định của mình phản ánh đầy đủ tác động kinh tế liên quan.

Giả sử một nhà máy sử dụng nhiên liệu để sản xuất hàng hóa và quá trình sản xuất gây ô nhiễm không khí. Nhà máy phải trả tiền nhiên liệu, lao động, máy móc và các đầu vào khác. Nhưng nếu thiệt hại do ô nhiễm đối với những người sống xung quanh không trở thành chi phí mà nhà máy phải gánh chịu, doanh nghiệp sẽ ra quyết định dựa trên chi phí tư nhân thấp hơn chi phí xã hội.

Khi đó, giá bán của sản phẩm cũng có thể thấp hơn mức giá cần thiết để phản ánh toàn bộ nguồn lực và thiệt hại xã hội gắn với sản xuất.

Tín hiệu mà thị trường phát ra vì vậy là: sản phẩm tương đối rẻ và nên được sản xuất nhiều hơn. Trong khi xét trên toàn xã hội, một phần chi phí đã bị bỏ ngoài phép tính.

Ngoại tác do đó tạo ra một “khoảng trống” giữa tín hiệu mà tác nhân thị trường nhìn thấy và tác động thực tế của quyết định đối với toàn bộ nền kinh tế.

Ngoại tác môi trường tiêu cực thường dẫn đến sản xuất và sử dụng tài nguyên quá mức

Trường hợp điển hình là ngoại tác tiêu cực từ ô nhiễm.

Doanh nghiệp tối đa hóa lợi ích của mình bằng cách so sánh lợi ích thu được từ sản xuất với chi phí cận biên tư nhân. Nếu thị trường cạnh tranh và không có sự điều chỉnh đối với ngoại tác, cân bằng thị trường được xác định theo logic gần với:

MB = MPC

Nhưng xã hội phải tính thêm chi phí môi trường. Điều kiện hiệu quả thực sự là:

MSB = MSC = MPC MEC

Nếu MEC lớn hơn 0 thì MSC lớn hơn MPC.

Điều này tạo ra một hệ quả trực tiếp: tại sản lượng cân bằng thị trường, một số đơn vị cuối cùng vẫn có lợi theo tính toán của doanh nghiệp nhưng chi phí mà chúng gây ra cho toàn xã hội lại lớn hơn lợi ích xã hội mà chúng tạo ra.

Thị trường vì thế tiếp tục sản xuất các đơn vị đáng lẽ không nên được sản xuất nếu toàn bộ chi phí xã hội được tính đến.

Hệ quả là:

·         Sản lượng của hoạt động gây ngoại tác cao hơn mức hiệu quả

·         Quá nhiều vốn, lao động, năng lượng hoặc nguyên liệu được phân bổ vào hoạt động đó

·         Tài nguyên môi trường bị sử dụng hoặc suy giảm quá mức

·         Một số nguồn lực đáng lẽ có thể tạo giá trị xã hội cao hơn ở hoạt động khác lại bị giữ trong hoạt động gây ngoại tác

Vì vậy, “phân bổ không hiệu quả” không chỉ có nghĩa là gây ô nhiễm. Nó còn có nghĩa là cơ cấu sử dụng nguồn lực giữa các hoạt động kinh tế bị sai lệch.

Ngoại tác tích cực có thể tạo ra sai lệch theo chiều ngược lại

Không phải mọi ngoại tác môi trường đều tạo ra sản lượng quá cao. Nếu một hoạt động đem lại lợi ích cho người khác nhưng người thực hiện không thu được toàn bộ lợi ích đó, thị trường có thể cung cấp hoạt động này ít hơn mức xã hội mong muốn.

Trong trường hợp đó:

MSB = MPB MEB

Trong đó:

·         MPB là lợi ích cận biên tư nhân

·         MEB là lợi ích ngoại tác cận biên

·         MSB là lợi ích cận biên xã hội

Nếu MEB lớn hơn 0 thì MSB lớn hơn MPB.

Người ra quyết định chỉ cân nhắc phần lợi ích mà mình nhận được. Vì vậy, một hoạt động có thể không đủ hấp dẫn về mặt tư nhân mặc dù tổng lợi ích mà nó tạo ra cho xã hội vẫn lớn hơn chi phí.

Kết quả là thị trường có thể dành quá ít tài nguyên cho hoạt động tạo ngoại tác tích cực.

Điều này cho thấy bản chất của vấn đề không phải lúc nào cũng là “thị trường sản xuất quá nhiều”. Ngoại tác làm thị trường sai lệch theo hai hướng:

·         Ngoại tác tiêu cực có thể dẫn đến cung cấp hoặc tiêu dùng quá mức

·         Ngoại tác tích cực có thể dẫn đến cung cấp hoặc tiêu dùng dưới mức hiệu quả

Điểm chung là người ra quyết định không đối mặt với đầy đủ chi phí hoặc lợi ích xã hội của lựa chọn mình thực hiện.

Cân bằng thị trường vì thế có thể khác với mức sản lượng tối ưu xã hội

Có thể hình dung sự sai lệch thông qua hai mức sản lượng.

Gọi Qm là sản lượng cân bằng mà thị trường lựa chọn dựa trên chi phí và lợi ích tư nhân, còn Q* là sản lượng tối ưu xã hội.

Với ngoại tác tiêu cực:

Qm > Q*

Khoảng sản lượng từ Q* đến Qm chứa những đơn vị hàng hóa mà lợi ích cận biên thấp hơn chi phí cận biên xã hội.

Ví dụ về mặt cơ chế, nếu một đơn vị sản phẩm bổ sung mang lại lợi ích 100 đơn vị tiền tệ, doanh nghiệp chịu 80 đơn vị chi phí tư nhân nhưng hoạt động đó đồng thời gây thêm 40 đơn vị thiệt hại môi trường, phép tính tư nhân cho thấy đơn vị sản phẩm vẫn đáng sản xuất:

100 > 80

Nhưng từ góc nhìn xã hội:

MSC = 80 40 = 120

Do đó:

100 < 120

Đơn vị sản phẩm tạo lợi ích 100 nhưng tiêu tốn tổng cộng 120 đối với xã hội. Xã hội mất ròng 20 nếu đơn vị này vẫn được sản xuất.

Khi nhiều quyết định tương tự tồn tại giữa Q* và Qm, tổng phần mất mát tạo thành tổn thất phúc lợi do phân bổ sai nguồn lực.

Đây là lý do một thị trường vẫn có thể đạt trạng thái cân bằng nhưng không đạt hiệu quả xã hội. “Cân bằng” chỉ nói rằng các quyết định mua và bán tương thích với nhau ở mức giá hiện tại; nó không đảm bảo rằng mọi tác động đối với bên thứ ba đã được tính vào các quyết định đó.

Mức độ sai lệch phụ thuộc vào quy mô ngoại tác và khả năng nội hóa tác động

Không phải cứ tồn tại một tác động môi trường là thị trường chắc chắn sai lệch với cùng mức độ. Mức kém hiệu quả phụ thuộc vào việc tác động đó có thực sự nằm ngoài quyết định của người mua và người bán hay không, cũng như khoảng cách giữa chi phí, lợi ích tư nhân và xã hội lớn đến đâu.

Nếu chi phí ngoại tác cận biên bằng 0 thì:

MSC = MPC

Khoảng chênh lệch gây sai lệch biến mất.

Nếu một phần hoặc toàn bộ tác động môi trường đã được người ra quyết định phải chịu hoặc được phản ánh vào điều kiện giao dịch, chênh lệch giữa chi phí tư nhân và chi phí xã hội cũng giảm xuống. Khi đó, quyết định thị trường có thể tiến gần hơn tới mức hiệu quả.

Vì vậy, không nên hiểu rằng giá thị trường luôn thất bại trong mọi vấn đề môi trường. Kết luận chính xác hơn là: thị trường có nguy cơ phân bổ tài nguyên không hiệu quả khi tồn tại những chi phí hoặc lợi ích môi trường đáng kể mà người ra quyết định không phải tính đến.

Điều này cũng giải thích ý nghĩa của việc “nội hóa ngoại tác”. Về bản chất kinh tế, mục tiêu là làm cho tác nhân gây ra hoặc tạo ra ngoại tác đối mặt gần hơn với toàn bộ chi phí hoặc lợi ích xã hội của quyết định. Khi khoảng cách giữa tín hiệu tư nhân và giá trị xã hội được thu hẹp, động cơ sử dụng tài nguyên cũng tiến gần hơn đến mức phân bổ hiệu quả.

Ngoại tác môi trường khiến thị trường có thể phân bổ tài nguyên kém hiệu quả vì giá và quyết định tư nhân không phản ánh đầy đủ chi phí hoặc lợi ích mà một hoạt động tạo ra cho xã hội. Với ngoại tác tiêu cực, chi phí xã hội cao hơn chi phí mà người gây ngoại tác phải chịu, nên thị trường có xu hướng sản xuất và sử dụng tài nguyên quá mức. Với ngoại tác tích cực, lợi ích xã hội cao hơn lợi ích mà người thực hiện nhận được, nên thị trường có thể cung cấp quá ít.

Do đó, nguyên nhân căn bản của sai lệch không nằm ở việc thị trường không tạo ra cân bằng, mà ở việc cân bằng dựa trên tín hiệu tư nhân khác với điểm mà lợi ích cận biên xã hội bằng chi phí cận biên xã hội. Khoảng cách này làm sản lượng lệch khỏi mức tối ưu và tạo ra tổn thất phúc lợi xã hội.

Vì sao ngoại tác môi trường được xem là một dạng thất bại thị trường?

Vì tác động lên bên thứ ba không được phản ánh đầy đủ trong giá và quyết định của người mua, người bán. Do đó, cân bằng thị trường có thể không tối đa hóa tổng phúc lợi xã hội.

Ngoại tác tiêu cực có luôn làm sản lượng thị trường quá cao không?

Trong mô hình mà chi phí ngoại tác chưa được nội hóa và các điều kiện khác giữ nguyên, ngoại tác tiêu cực khiến chi phí xã hội cao hơn chi phí tư nhân, từ đó tạo xu hướng sản lượng thị trường cao hơn mức hiệu quả. Nếu tác động đã được nội hóa đầy đủ, khoảng sai lệch này có thể không còn.

Vì sao cân bằng thị trường không đồng nghĩa với phân bổ hiệu quả?

Cân bằng thị trường chỉ yêu cầu lượng cung và lượng cầu tương thích tại một mức giá. Hiệu quả xã hội còn yêu cầu lợi ích cận biên xã hội bằng chi phí cận biên xã hội. Khi ngoại tác tồn tại ngoài giá thị trường, hai điều kiện này có thể dẫn đến hai mức sản lượng khác nhau.

Tổn thất phúc lợi xuất hiện ở đâu khi có ngoại tác tiêu cực?

Tổn thất phát sinh ở những đơn vị sản lượng vượt quá mức tối ưu xã hội, nơi chi phí cận biên xã hội lớn hơn lợi ích cận biên xã hội. Những đơn vị này vẫn được sản xuất vì người ra quyết định chỉ đối mặt với chi phí tư nhân thấp hơn.