Chi phí xã hội và chi phí tư nhân khác nhau thế nào?

Vì vậy, khi một nhà máy xả ô nhiễm nhưng không phải thanh toán toàn bộ thiệt hại về sức khỏe, môi trường hoặc năng suất mà ô nhiễm gây ra, giá thành mà doanh nghiệp nhìn thấy có thể thấp hơn chi phí thực sự đối với xã hội. Phần bị bỏ ra ngoài phép tính của doanh nghiệp chính là cơ sở tạo nên khoảng chênh giữa hai loại chi phí.

Chi phí tư nhân và chi phí xã hội khác nhau ở đâu?

Chi phí tư nhân là những chi phí do chính chủ thể thực hiện hoạt động kinh tế gánh chịu. Với một doanh nghiệp, chúng có thể gồm nguyên liệu, lao động, điện năng, nhiên liệu, xử lý chất thải mà pháp luật hoặc quy trình sản xuất buộc doanh nghiệp phải trả và các khoản đầu tư liên quan đến hoạt động của mình.

Chi phí xã hội bao quát toàn bộ nguồn lực và tổn thất mà xã hội phải chịu do hoạt động đó. Trong trường hợp có ngoại ứng tiêu cực về môi trường, mối quan hệ cơ bản có thể biểu diễn:

Chi phí xã hội = Chi phí tư nhân Chi phí ngoại ứng

Ở cấp độ biên, kinh tế học thường thể hiện bằng:

MSC = MPC MEC

Trong đó:

·         MSC là chi phí xã hội biên

·         MPC là chi phí tư nhân biên

·         MEC là chi phí ngoại ứng biên

Nếu hoạt động sản xuất không tạo ra chi phí ngoại ứng đáng kể, MEC gần bằng 0 và chi phí xã hội có thể gần với chi phí tư nhân. Ngược lại, ngoại ứng càng lớn thì khoảng cách giữa hai loại chi phí càng đáng kể.

Điểm cần lưu ý là chi phí tư nhân không đồng nghĩa với toàn bộ chi phí thực tế. Nó chỉ là phần chi phí được chủ thể ra quyết định trực tiếp ghi nhận hoặc phải gánh chịu. Một khoản thiệt hại vẫn là chi phí kinh tế dù hóa đơn của doanh nghiệp không thể hiện khoản đó.

Vì sao vấn đề môi trường làm hai loại chi phí chênh lệch?

Nguyên nhân nằm ở ngoại ứng môi trường. Ngoại ứng xuất hiện khi hành động của một chủ thể ảnh hưởng đến phúc lợi của chủ thể khác nhưng ảnh hưởng đó không được phản ánh đầy đủ trong giao dịch thị trường.

Ví dụ, một cơ sở sản xuất sử dụng nhiên liệu và phải trả tiền mua nhiên liệu. Đây là chi phí tư nhân. Nếu quá trình đốt nhiên liệu phát sinh chất ô nhiễm làm giảm chất lượng không khí xung quanh, một phần hậu quả có thể do cư dân, người lao động khác hoặc xã hội gánh chịu.

Cơ chế chênh lệch diễn ra theo chuỗi:

Hoạt động sản xuất → phát sinh ô nhiễm → thiệt hại bên ngoài doanh nghiệp → doanh nghiệp không trả toàn bộ thiệt hại → chi phí tư nhân thấp hơn chi phí xã hội

Các tổn thất bên ngoài có thể biểu hiện dưới nhiều dạng, chẳng hạn chi phí y tế tăng lên, suy giảm năng suất lao động, thiệt hại đối với cây trồng, hệ sinh thái hoặc tài sản. Tuy nhiên, không phải mọi tác động đều có thể cộng trực tiếp vào chi phí xã hội nếu chưa xác định được quan hệ nhân quả và cách định giá thích hợp.

Do đó, vấn đề không đơn giản là “có ô nhiễm thì cộng thêm một khoản tiền”. Muốn ước tính chi phí ngoại ứng cần xác định ít nhất mức phát thải, mức độ phơi nhiễm, tác động vật lý và giá trị kinh tế của thiệt hại.

Một ví dụ cho thấy khoảng chênh được hình thành thế nào

Giả sử một doanh nghiệp sản xuất thêm một đơn vị sản phẩm và phải chịu 100.000 đồng chi phí về nguyên liệu, lao động, năng lượng và các khoản trực tiếp khác. Khi đó:

MPC = 100.000 đồng

Nếu việc sản xuất thêm đơn vị này gây ra thiệt hại môi trường cho các chủ thể bên ngoài có giá trị 30.000 đồng, thì:

MEC = 30.000 đồng

Chi phí xã hội biên sẽ là:

MSC = 100.000 30.000 = 130.000 đồng

Từ góc nhìn của doanh nghiệp, quyết định sản xuất được cân nhắc dựa trên mức chi phí 100.000 đồng nếu 30.000 đồng ngoại ứng chưa được nội hóa. Nhưng từ góc nhìn xã hội, nguồn lực và phúc lợi bị mất tương đương 130.000 đồng.

Con số trong ví dụ chỉ nhằm minh họa cơ chế. Trên thực tế, chi phí ngoại ứng không có một mức chuẩn duy nhất cho mọi hoạt động môi trường. Giá trị của nó phụ thuộc vào loại chất ô nhiễm, lượng phát thải, vị trí, mật độ dân cư bị ảnh hưởng, thời gian tác động, điều kiện môi trường và phương pháp định giá.

Chính sự khác biệt này khiến một hoạt động có thể hợp lý về mặt tài chính đối với doanh nghiệp nhưng không tối ưu về mặt xã hội.

Khoảng chênh chi phí làm thị trường phân bổ nguồn lực sai như thế nào?

Trong thị trường không có biện pháp điều chỉnh, người sản xuất thường phản ứng với những chi phí mà họ trực tiếp phải chịu. Nếu MPC thấp hơn MSC, tín hiệu chi phí mà doanh nghiệp nhận được thấp hơn chi phí thực của hoạt động đối với toàn xã hội.

Điều này có thể dẫn đến mức sản xuất hoặc mức gây ô nhiễm cao hơn mức xã hội mong muốn.

Về mặt kinh tế học, vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp nhất thiết tính sai chi phí kế toán. Doanh nghiệp có thể tính hoàn toàn chính xác những khoản mình phải thanh toán. Sự thất bại xuất hiện vì một phần chi phí nằm ngoài giao dịch thị trường.

Đây cũng là lý do giá thị trường của một sản phẩm có thể không phản ánh đầy đủ tác động môi trường của việc sản xuất sản phẩm đó. Giá bán phải trang trải những khoản doanh nghiệp chịu, nhưng nếu thiệt hại môi trường do người khác gánh thì phần thiệt hại ấy chưa chắc được đưa vào giá.

Khoảng chênh giữa MPC và MSC vì thế không chỉ là một khái niệm kế toán. Nó là dấu hiệu cho thấy quyết định tư nhân và lợi ích chung của xã hội đang nhận những tín hiệu kinh tế khác nhau.

Nội hóa ngoại ứng làm hai loại chi phí tiến gần nhau ra sao?

Một mục tiêu quan trọng của chính sách môi trường là làm cho người tạo ra ngoại ứng phải đối mặt nhiều hơn với chi phí mà hoạt động của họ gây ra. Quá trình này được gọi là nội hóa ngoại ứng.

Về nguyên tắc, nếu doanh nghiệp phải chịu thêm một khoản chi phí phản ánh đúng chi phí ngoại ứng biên, chi phí mà doanh nghiệp đối mặt sẽ tiến gần hơn tới chi phí xã hội:

Chi phí tư nhân sau điều chỉnh ≈ Chi phí xã hội

Chẳng hạn, thuế ô nhiễm, định giá phát thải, phí xả thải hoặc yêu cầu doanh nghiệp đầu tư kiểm soát ô nhiễm có thể chuyển một phần chi phí vốn nằm bên ngoài doanh nghiệp vào quyết định sản xuất của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng chỉ cần áp một khoản thuế bất kỳ là hai loại chi phí sẽ trở nên bằng nhau. Mức điều chỉnh phù hợp phụ thuộc vào việc có đo lường đúng ngoại ứng hay không. Nếu mức phí thấp hơn thiệt hại biên, ngoại ứng vẫn chưa được nội hóa hoàn toàn. Nếu cao hơn đáng kể, tín hiệu chi phí cũng có thể bị lệch theo hướng ngược lại.

Khó khăn thực tế còn nằm ở việc nhiều tổn thất môi trường không dễ định giá. Tác động có thể xảy ra sau nhiều năm, lan sang nhiều khu vực hoặc ảnh hưởng đến những tài sản không có giá thị trường trực tiếp như đa dạng sinh học. Vì vậy, ước lượng chi phí xã hội thường phải đi kèm giả định, phạm vi đánh giá và mức độ bất định rõ ràng.

Không phải cứ có chi phí môi trường là chi phí xã hội luôn lớn hơn

Trong trường hợp điển hình của ngoại ứng tiêu cực, chẳng hạn ô nhiễm, chi phí xã hội cao hơn chi phí tư nhân vì:

MSC = MPC MEC, với MEC > 0

Nhưng điều quan trọng là phải xác định đúng ngoại ứng thay vì mặc định mọi hoạt động đều có cùng một khoảng chênh.

Nếu doanh nghiệp đã phải chịu toàn bộ chi phí do tác động môi trường của mình thông qua trách nhiệm pháp lý, phí phát thải, hệ thống kiểm soát hoặc cơ chế khác, phần chi phí từng là ngoại ứng đã được nội hóa một phần hoặc toàn bộ. Khi đó, khoảng cách giữa chi phí tư nhân và chi phí xã hội có thể thu hẹp.

Ngược lại, nếu tồn tại thiệt hại chưa được nhận diện hoặc chưa được định giá, chi phí xã hội đo lường được vẫn có thể thấp hơn chi phí xã hội thực tế. Đây là một giới hạn quan trọng khi sử dụng các con số định giá môi trường.

Vì thế, câu hỏi đúng không chỉ là “chi phí xã hội có cao hơn không?”, mà còn là ai đang thực sự gánh từng loại hậu quả của hoạt động kinh tế và những hậu quả nào chưa được đưa vào quyết định của người gây ra chúng.

Chi phí tư nhân phản ánh phần chi phí mà cá nhân hoặc doanh nghiệp trực tiếp phải gánh, trong khi chi phí xã hội tính đến cả những tổn thất chuyển sang các chủ thể khác. Trong vấn đề môi trường, ngoại ứng tiêu cực là nguyên nhân điển hình tạo ra khoảng chênh này: khi thiệt hại ô nhiễm chưa được nội hóa, chi phí tư nhân thấp hơn chi phí xã hội. Vì vậy, muốn đánh giá đúng một hoạt động kinh tế không thể chỉ nhìn vào khoản tiền mà doanh nghiệp chi trả; cần xem cả những chi phí mà hoạt động đó chuyển sang cộng đồng và môi trường.

Chi phí ngoại ứng có phải lúc nào cũng được doanh nghiệp ghi nhận không?

Không. Một khoản chỉ trở thành chi phí mà doanh nghiệp trực tiếp đối mặt khi nó được nội hóa thông qua cơ chế như trách nhiệm bồi thường, phí, thuế hoặc yêu cầu kiểm soát. Nếu thiệt hại vẫn do bên thứ ba gánh chịu, nó có thể thuộc chi phí xã hội nhưng chưa nằm trong chi phí tư nhân của doanh nghiệp.

Vì sao khó xác định chính xác chi phí xã hội của ô nhiễm?

Vì phải đi từ phát thải đến mức phơi nhiễm, tác động vật lý rồi mới định giá thiệt hại kinh tế. Kết quả còn phụ thuộc vào địa điểm, thời gian, đối tượng chịu ảnh hưởng và phương pháp định giá nên không tồn tại một con số chung cho mọi trường hợp.

Khi doanh nghiệp trả phí môi trường thì ngoại ứng đã được xử lý hết chưa?

Không nhất thiết. Ngoại ứng chỉ được nội hóa đầy đủ khi chi phí mà người gây ô nhiễm đối mặt phản ánh phù hợp thiệt hại xã hội do hoạt động của họ tạo ra. Nếu khoản phí thấp hơn hoặc không bao quát hết thiệt hại, khoảng chênh giữa chi phí tư nhân và chi phí xã hội vẫn còn.