Ngoại tác và quyết định kinh tế lệch nhau như thế nào?

Đó chính là điểm ngoại tác làm lệch quyết định kinh tế. Doanh nghiệp có thể thấy một phương án sản xuất rẻ hơn, người tiêu dùng có thể thấy một lựa chọn có giá thấp hơn, nhưng xã hội lại phải gánh thêm ô nhiễm, suy giảm chất lượng không khí, tiếng ồn hoặc tổn thất tài nguyên. Ngược lại, những hoạt động tạo lợi ích môi trường cho cộng đồng cũng có thể được thực hiện ít hơn mức hợp lý nếu người thực hiện không thu được phần lợi ích mà họ tạo ra cho người khác.

Ngoại tác tạo ra khoảng cách giữa chi phí tư nhân và chi phí xã hội

Cơ chế cốt lõi có thể nhìn thấy qua hai khái niệm: chi phí tư nhân và chi phí xã hội.

Chi phí tư nhân là khoản mà người sản xuất hoặc tiêu dùng trực tiếp phải trả. Chi phí xã hội bao gồm chi phí tư nhân cộng với thiệt hại mà hoạt động đó gây ra cho các chủ thể khác.

Với một ngoại tác tiêu cực:

Chi phí xã hội biên = Chi phí tư nhân biên Chi phí ngoại tác biên

Giả sử một doanh nghiệp cần 900.000 đồng chi phí trực tiếp để sản xuất thêm một đơn vị hàng hóa. Nếu quá trình đó đồng thời tạo ra ô nhiễm gây thiệt hại tương đương 100.000 đồng cho cộng đồng, chi phí mà doanh nghiệp nhìn thấy vẫn chỉ là 900.000 đồng, trong khi chi phí kinh tế đối với toàn xã hội là 1.000.000 đồng.

Khoản 100.000 đồng không biến mất. Nó chỉ được chuyển ra ngoài phép tính của doanh nghiệp.

Đây là lý do một quyết định có thể tối ưu từ góc nhìn cá nhân nhưng không tối ưu từ góc nhìn xã hội. Người ra quyết định đang tối ưu trên một tập chi phí nhỏ hơn tổng chi phí thực sự phát sinh.

Cơ chế tương tự tồn tại ở phía lợi ích. Nếu một hành động tạo lợi ích môi trường cho nhiều người nhưng người thực hiện chỉ nhận được một phần lợi ích đó, lợi ích xã hội sẽ lớn hơn lợi ích tư nhân. Khi ấy, thị trường có xu hướng cung cấp hoạt động có lợi đó ít hơn mức xã hội mong muốn.

Giá thị trường không tự động ghi nhận mọi thiệt hại môi trường

Giá có thể truyền tải rất nhiều thông tin, nhưng chỉ những thông tin đã đi vào giao dịch.

Nếu việc sử dụng nhiên liệu, khai thác tài nguyên hoặc xả thải gây tổn thất cho một bên không tham gia giao dịch và người gây ra tác động không phải bồi hoàn tương ứng, tổn thất đó không trở thành một khoản chi phí trong quyết định của họ.

Ví dụ, doanh nghiệp lựa chọn giữa hai công nghệ có thể thấy:

·         Công nghệ A có chi phí sản xuất thấp nhưng phát thải cao

·         Công nghệ B có chi phí sản xuất cao hơn nhưng phát thải thấp

Nếu phần thiệt hại do phát thải của công nghệ A không tạo ra khoản chi phí mà doanh nghiệp phải chịu, phép so sánh tài chính sẽ nghiêng mạnh hơn về A. Nhưng nếu đánh giá từ góc độ xã hội và cộng thêm chi phí môi trường, thứ tự ưu tiên có thể thay đổi.

Điểm quan trọng là ngoại tác không nhất thiết khiến người ra quyết định hành động thiếu lý trí. Họ có thể hoàn toàn nhất quán với các tín hiệu kinh tế mà mình đang đối mặt. Sai lệch nằm ở chỗ tín hiệu đó chưa chứa toàn bộ hậu quả xã hội của hành động.

Ngoại tác tiêu cực thường khiến mức hoạt động cao hơn mức hiệu quả xã hội

Trong mô hình kinh tế học phúc lợi, một thị trường không có ngoại tác đạt điểm cân bằng khi lợi ích biên mà người mua nhận được tương ứng với chi phí biên mà người bán phải chịu.

Khi tồn tại ngoại tác môi trường tiêu cực, chi phí xã hội biên lại cao hơn chi phí tư nhân biên.

Thị trường có xu hướng ra quyết định dựa trên:

Lợi ích tư nhân biên = Chi phí tư nhân biên

Trong khi điều kiện phản ánh đầy đủ tác động xã hội phải xem xét:

Lợi ích xã hội biên = Chi phí xã hội biên

Khoảng cách giữa hai phép tính khiến những đơn vị sản lượng vẫn có lợi về mặt tư nhân tiếp tục được sản xuất dù lợi ích mà chúng tạo ra đã thấp hơn tổng chi phí đối với xã hội.

Vì vậy, với một ngoại tác tiêu cực thông thường, lượng sản xuất hoặc tiêu dùng theo thị trường có xu hướng cao hơn mức hiệu quả xã hội.

Điều này giải thích vì sao ô nhiễm có thể tồn tại ngay cả khi tất cả doanh nghiệp và người tiêu dùng đều đang phản ứng hợp lý với giá mà họ nhìn thấy. Thị trường đang truyền tín hiệu chính xác về chi phí giao dịch tư nhân, nhưng chưa chắc truyền tín hiệu đầy đủ về chi phí môi trường.

Sai lệch không chỉ nằm ở sản lượng mà còn đi vào lựa chọn công nghệ

Tác động của ngoại tác sâu hơn việc “sản xuất quá nhiều”.

Doanh nghiệp thường so sánh công nghệ bằng chi phí đầu tư, chi phí vận hành, năng suất và doanh thu kỳ vọng. Nếu phát thải hoặc tổn thất môi trường không được định giá đầy đủ, công nghệ gây ô nhiễm sẽ có một lợi thế chi phí biểu kiến.

Chẳng hạn, hai dây chuyền cùng tạo ra một lượng sản phẩm:

·         Dây chuyền thứ nhất rẻ hơn 5 triệu đồng nhưng gây thêm thiệt hại môi trường tương đương 8 triệu đồng

·         Dây chuyền thứ hai đắt hơn về mặt tài chính nhưng gây ít thiệt hại hơn

Nếu doanh nghiệp chỉ chịu khoản chênh lệch 5 triệu đồng, dây chuyền thứ nhất có vẻ tối ưu. Nếu cộng cả tác động bên ngoài, lựa chọn đó lại khiến xã hội chịu tổng chi phí cao hơn 3 triệu đồng.

Ngoại tác vì thế có thể ảnh hưởng đồng thời đến:

·         Quy mô sản xuất

·         Loại năng lượng được sử dụng

·         Công nghệ được đầu tư

·         Mức độ kiểm soát ô nhiễm

·         Thiết kế sản phẩm

·         Quyết định tái sử dụng hoặc xử lý chất thải

Sai lệch hôm nay còn có thể kéo dài sang tương lai nếu doanh nghiệp đầu tư vào tài sản và công nghệ có vòng đời dài dựa trên tín hiệu chi phí chưa đầy đủ.

Vì sao tác động môi trường đặc biệt dễ trở thành ngoại tác?

Nhiều tài sản môi trường không được phân bổ quyền sử dụng và trách nhiệm theo cách giống một hàng hóa thông thường.

Không khí sạch là ví dụ điển hình. Một nhà máy có thể sử dụng khả năng tiếp nhận chất thải của môi trường mà không phải trực tiếp mua toàn bộ “dịch vụ” đó từ từng người bị ảnh hưởng. Chi phí ô nhiễm có thể phân tán cho nhiều hộ gia đình, nhiều khu vực hoặc thậm chí nhiều thế hệ.

Từ góc độ quyết định kinh tế, điều này tạo ra ba khó khăn.

Thứ nhất, người gây tác động và người chịu tác động không phải cùng một chủ thể. Chi phí vì thế không tự động xuất hiện trong bảng chi phí của người gây ra nó.

Thứ hai, thiệt hại môi trường thường phân tán. Một nguồn phát thải có thể gây ảnh hưởng nhỏ cho từng người nhưng tổng thiệt hại đối với cộng đồng lại đáng kể.

Thứ ba, một phần hậu quả xuất hiện muộn hơn quyết định ban đầu. Khi chi phí phát sinh ở tương lai hoặc ngoài phạm vi giao dịch hiện tại, người ra quyết định càng ít có lý do tài chính trực tiếp để tính đầy đủ chúng.

Vì vậy, tác động môi trường đặc biệt dễ bị tách khỏi tín hiệu giá mà doanh nghiệp và người tiêu dùng sử dụng.

Không phải mọi tác động môi trường đều bị bỏ sót hoàn toàn

Nói ngoại tác làm quyết định kinh tế “bỏ sót” tác động môi trường không có nghĩa tất cả thiệt hại môi trường đều có giá bằng 0 trong quyết định tư nhân.

Một phần tác động có thể đã được nội hóa.

Ví dụ, nếu ô nhiễm làm doanh nghiệp phải sử dụng nhiều nguyên liệu hơn, chịu chi phí xử lý chất thải, đóng phí phát thải, mua quyền phát thải, đáp ứng tiêu chuẩn bắt buộc hoặc bồi thường thiệt hại, một phần chi phí môi trường đã đi vào phép tính kinh tế.

Khi đó:

Chi phí bên ngoài còn lại = Tổng thiệt hại xã hội − Phần chi phí đã được người gây tác động gánh chịu

Vì thế, câu hỏi quan trọng không chỉ là “có ô nhiễm hay không”, mà còn là bao nhiêu tác động đã được phản ánh trong quyết định và bao nhiêu vẫn được chuyển sang người khác.

Đây cũng là giới hạn quan trọng khi phân tích ngoại tác. Không nên mặc định mọi tác động môi trường đều nằm hoàn toàn ngoài thị trường.

Ngoại tác tích cực tạo ra sai lệch theo chiều ngược lại

Ngoại tác môi trường không nhất thiết luôn là thiệt hại.

Một chủ đất duy trì vùng sinh thái có thể tạo thêm nơi cư trú cho sinh vật, cải thiện cảnh quan hoặc mang lại lợi ích cho những người xung quanh. Nếu chủ đất chỉ nhận được một phần giá trị đó, lợi ích tư nhân của hành động sẽ thấp hơn lợi ích xã hội.

Có thể biểu diễn:

Lợi ích xã hội biên = Lợi ích tư nhân biên Lợi ích ngoại tác biên

Khi người ra quyết định chỉ tối ưu theo lợi ích mà chính họ thu được, những hoạt động tạo ngoại tác tích cực có thể được cung cấp ít hơn mức hiệu quả xã hội.

Do đó, ngoại tác tạo ra hai kiểu sai lệch đối xứng:

·         Ngoại tác tiêu cực khiến một số hoạt động gây hại trở nên rẻ hơn so với chi phí xã hội thực

·         Ngoại tác tích cực khiến một số hoạt động có ích đem lại phần thưởng tư nhân thấp hơn giá trị xã hội thực

Điểm chung vẫn là giá trị tư nhân và giá trị xã hội không trùng nhau.

“Nội hóa ngoại tác” có ý nghĩa gì đối với quyết định kinh tế?

Nếu nguyên nhân của sai lệch là chi phí hoặc lợi ích bên ngoài không đi vào phép tính của người ra quyết định, hướng xử lý về mặt kinh tế là làm cho một phần giá trị đó trở thành tín hiệu mà họ thực sự phải cân nhắc.

Quá trình này thường được gọi là nội hóa ngoại tác.

Về mặt logic, mục tiêu không phải buộc mọi hoạt động có tác động môi trường phải biến mất. Mục tiêu là làm cho người ra quyết định đối mặt với phép so sánh gần hơn với tổng chi phí và lợi ích xã hội.

Nếu thêm một đơn vị sản xuất tạo ra 20 đồng lợi ích nhưng gây 50 đồng thiệt hại môi trường, việc tiếp tục sản xuất đơn vị đó làm giảm phúc lợi ròng. Ngược lại, nếu lợi ích của đơn vị tiếp theo vẫn lớn hơn toàn bộ chi phí xã hội của nó, việc sản xuất vẫn có thể hợp lý.

Điểm hiệu quả vì vậy không nhất thiết là “không phát thải”, mà là mức hoạt động tại đó lợi ích biên xã hội và chi phí biên xã hội được cân nhắc cùng nhau.

Đây là khác biệt quan trọng giữa phân tích ngoại tác và quan niệm đơn giản rằng mọi tác động môi trường đều phải được loại bỏ bằng mọi giá.

Ngoại tác khiến quyết định kinh tế bỏ sót một phần tác động môi trường vì người ra quyết định thường phản ứng với chi phí và lợi ích tư nhân, trong khi môi trường chịu chi phí hoặc tạo lợi ích xã hội rộng hơn phạm vi giao dịch. Khi phần chênh lệch đó không đi vào giá, lợi nhuận hoặc ngân sách của người ra quyết định, một lựa chọn hợp lý ở cấp cá nhân có thể không còn hợp lý khi tính cho toàn xã hội.

Với ngoại tác tiêu cực, hoạt động gây tác động có xu hướng được thực hiện nhiều hơn hoặc công nghệ gây ô nhiễm trở nên hấp dẫn hơn so với trường hợp toàn bộ chi phí môi trường được tính đến. Với ngoại tác tích cực, chiều sai lệch đảo ngược. Bản chất của vấn đề vì thế không phải thị trường hoàn toàn không nhìn thấy môi trường, mà là tín hiệu kinh tế có thể chỉ phản ánh một phần giá trị môi trường thực sự liên quan đến quyết định.