Ngoại tác tích cực môi trường tạo ra lợi ích cho ai?

Vì vậy, người hưởng lợi không chỉ là chủ thể thực hiện hoạt động. Đó có thể là cư dân xung quanh, cộng đồng rộng hơn, doanh nghiệp khác, chính quyền địa phương, những người sống ở nơi khác và thậm chí các thế hệ tương lai. Chính phần lợi ích lan sang các bên thứ ba này tạo nên tính “ngoại tác”.

Ngoại tác tích cực môi trường là gì?

Trong kinh tế học, ngoại tác xuất hiện khi hành động của một chủ thể ảnh hưởng đến phúc lợi của chủ thể khác nhưng tác động đó không được phản ánh đầy đủ trong giá cả của giao dịch. OECD mô tả một ngoại tác là tích cực khi hành động của một người tạo tác động tích cực đối với người khác.

Với ngoại tác tích cực môi trường, tác động được truyền qua chất lượng môi trường hoặc các dịch vụ mà hệ sinh thái cung cấp. Ví dụ, một chủ đất trồng và duy trì cây xanh có thể hưởng bóng mát, cảnh quan hoặc giá trị tài sản cao hơn. Tuy nhiên, cây đó đồng thời có thể góp phần lọc không khí, hấp thụ carbon, giảm nhiệt và hỗ trợ quản lý nước mưa cho khu vực xung quanh. Những người hàng xóm nhận được một phần lợi ích dù không ký hợp đồng và không nhất thiết trả tiền cho chủ đất.

Có thể biểu diễn bản chất này bằng một quan hệ đơn giản:

Lợi ích xã hội = lợi ích tư nhân lợi ích ngoại tác

Nếu lợi ích ngoại tác lớn hơn 0 thì lợi ích mà toàn xã hội nhận được lớn hơn lợi ích mà người trực tiếp thực hiện hành động có thể tự thu về.

Điểm quan trọng là “tích cực” không chỉ có nghĩa hoạt động đó tốt cho môi trường. Điều kiện cốt lõi là một phần lợi ích được truyền sang bên thứ ba mà không được phản ánh đầy đủ trong khoản thanh toán cho người tạo ra lợi ích.

Lợi ích của ngoại tác tích cực môi trường thuộc về ai?

Người hưởng lợi có thể nằm ở nhiều khoảng cách khác nhau so với chủ thể tạo ra ngoại tác.

Người dân sống gần khu vực tạo ra lợi ích

Đây thường là nhóm nhận tác động trực tiếp nhất. Cây xanh, công viên, đất ngập nước hay các khu vực có thảm thực vật có thể làm thay đổi nhiệt độ vi khí hậu, chất lượng không khí, dòng chảy nước mưa hoặc chất lượng cảnh quan.

EPA cho biết cây và thảm thực vật có thể trực tiếp loại bỏ một số chất ô nhiễm khỏi không khí; cơ quan này cũng dẫn bằng chứng cho thấy thảm thực vật ven đường đủ cao và dày có thể làm giảm khoảng 30% lượng chất ô nhiễm truyền xuống phía cuối hướng gió trong những điều kiện được nghiên cứu.

Người đi đường hoặc cư dân xung quanh được hưởng phần cải thiện đó mà không nhất thiết phải trả tiền trực tiếp cho người đã trồng và chăm sóc cây.

Cộng đồng và nền kinh tế địa phương

Lợi ích có thể lan rộng hơn một hộ gia đình. Nếu hệ thống cây xanh hoặc hạ tầng xanh giảm dòng chảy mặt, cải thiện chất lượng nước hay hạn chế nhiệt đô thị, nhiều người cùng sử dụng khu vực đó có thể hưởng lợi.

EPA ghi nhận hạ tầng xanh và thảm thực vật có khả năng hỗ trợ lọc chất ô nhiễm, quản lý nước mưa và mang lại nhiều lợi ích môi trường đồng thời.

Trong trường hợp này, người tạo ra lợi ích ban đầu có thể chỉ nhận một phần rất nhỏ so với tổng lợi ích của cả khu vực.

Người dân ở xa nơi hoạt động diễn ra

Một số lợi ích môi trường không dừng lại ở phạm vi địa phương. Khả năng hấp thụ và lưu trữ carbon là ví dụ điển hình: lợi ích liên quan đến ổn định khí hậu không chỉ thuộc về những người sống cạnh khu rừng hoặc mảng xanh.

World Bank lưu ý rằng nhiều dịch vụ hệ sinh thái tạo lợi ích ở quy mô toàn cầu và vì vậy có thể mang tính chất của các ngoại tác tích cực toàn cầu, trong khi một số dịch vụ trực tiếp khác chủ yếu mang tính địa phương.

Do đó, phạm vi người hưởng lợi có thể rộng hơn rất nhiều so với phạm vi của người chịu chi phí tạo ra lợi ích.

Các thế hệ tương lai

Khi một hoạt động giúp bảo tồn đất, nước, đa dạng sinh học hoặc khả năng lưu trữ carbon trong thời gian dài, một phần lợi ích có thể được chuyển sang những người chưa tham gia vào quyết định hiện tại.

Đây là một đặc điểm quan trọng của nhiều ngoại tác môi trường: người trả chi phí hôm nay và người nhận lợi ích không nhất thiết là cùng một người, cùng một nơi hoặc cùng một thời điểm.

Vì sao lợi ích xã hội này thường không được trả công?

Nguyên nhân cơ bản nằm ở khoảng cách giữa giá trị xã hội được tạo ra và giá trị mà người tạo ra có thể thu hồi qua thị trường.

Giả sử một hộ gia đình bỏ tiền trồng nhiều cây trên đất của mình. Hộ đó có thể nhận bóng mát và cảnh quan đẹp. Nhưng không khí được cải thiện trong khu vực cũng có thể mang lại lợi ích cho hàng xóm. Người hàng xóm không mua dịch vụ đó từ chủ cây và chủ cây cũng khó tính phí từng người dựa trên lượng không khí sạch họ nhận được.

Cơ chế này thường xuất hiện vì ba đặc điểm.

Thứ nhất, người hưởng lợi phân tán. Một hoạt động có thể tác động đến hàng trăm, hàng nghìn hoặc nhiều hơn nữa các chủ thể nên việc xác định chính xác mỗi người nhận bao nhiêu lợi ích rất khó.

Thứ hai, khó loại trừ người không trả tiền khỏi một số lợi ích môi trường. Nếu chất lượng không khí của một khu phố được cải thiện, người đi qua khu phố cũng có thể hưởng lợi dù họ không đóng góp cho hoạt động tạo ra cải thiện đó.

Thứ ba, giá thị trường của hoạt động ban đầu không tự động chứa toàn bộ giá trị môi trường phát sinh. Hệ thống tài khoản môi trường – kinh tế của Liên Hợp Quốc được World Bank phổ biến cũng lưu ý rằng các tài khoản kinh tế thông thường không ghi nhận trực tiếp nhiều ngoại tác, bao gồm các ngoại tác tích cực như dịch vụ bảo vệ chống ngập của hệ sinh thái.

Vì thế, việc một lợi ích “không được trả công” không có nghĩa nó không có giá trị. Nó có nghĩa là giá trị đó không được chuyển đầy đủ thành doanh thu hoặc khoản thanh toán cho chủ thể tạo ra nó.

Tại sao thị trường có thể tạo ra ít ngoại tác tích cực hơn mức xã hội mong muốn?

Một cá nhân hoặc doanh nghiệp thường đưa ra quyết định dựa chủ yếu trên chi phí mà mình phải chịu và lợi ích mà mình có thể nhận lại.

Nếu một dự án trồng cây có chi phí 100 triệu đồng nhưng người đầu tư chỉ có thể thu được lợi ích riêng mà họ định giá ở mức 70 triệu đồng, họ có thể từ chối thực hiện dự án.

Tuy nhiên, giả sử dự án đồng thời tạo thêm 60 triệu đồng lợi ích cho cư dân xung quanh. Khi đó:

·         Lợi ích tư nhân: 70 triệu đồng

·         Lợi ích ngoại tác: 60 triệu đồng

·         Tổng lợi ích xã hội: 130 triệu đồng

·         Chi phí: 100 triệu đồng

Xét từ góc nhìn cá nhân, dự án không hấp dẫn vì 70 triệu đồng lợi ích thấp hơn 100 triệu đồng chi phí. Nhưng xét từ góc nhìn xã hội, dự án tạo ra 130 triệu đồng lợi ích so với 100 triệu đồng chi phí.

Đây chỉ là ví dụ minh họa cơ chế kinh tế, không phải một benchmark thị trường cụ thể. Nó cho thấy tại sao quyết định tối ưu cho một cá nhân chưa chắc đồng thời là quyết định tối ưu cho toàn xã hội.

Khi người tạo ra lợi ích không thu hồi được phần giá trị dành cho người khác, động lực tự nguyện để cung cấp lợi ích đó có thể thấp hơn. Đây chính là lý do ngoại tác tích cực thường được sử dụng để giải thích trường hợp thị trường cung cấp một hoạt động có lợi ở mức thấp hơn mức tạo ra tổng phúc lợi xã hội cao hơn.

Một số ví dụ cho thấy lợi ích môi trường lan sang bên thứ ba

Cây xanh đô thị là trường hợp dễ quan sát. Chủ sở hữu đất có thể trồng cây vì bóng mát hoặc thẩm mỹ, trong khi cộng đồng nhận thêm lợi ích từ chất lượng không khí, điều hòa nhiệt và quản lý nước.

IPCC xác định hạ tầng xanh và xanh lam đô thị, bao gồm cây xanh, không gian xanh và các hệ thống nước đô thị, có thể hấp thụ carbon, giảm nhu cầu năng lượng và đồng thời mang lại lợi ích thích ứng với khí hậu.

Một vùng đất ngập nước được bảo tồn cũng có thể tạo lợi ích vượt khỏi phạm vi chủ đất nếu nó góp phần điều tiết nước, giảm tác động của ngập hoặc duy trì các dịch vụ hệ sinh thái cho khu vực xung quanh.

Trong nông nghiệp, một hoạt động sản xuất có thể tạo ra cả sản phẩm bán trên thị trường và tác động môi trường không nằm hoàn toàn trong giá của sản phẩm. OECD ghi nhận các hoạt động nông nghiệp có thể tạo ra tác động tích cực hoặc tiêu cực đối với đa dạng sinh học, chất lượng nước và chất lượng đất; khi những lợi ích môi trường có tính không cạnh tranh và khó loại trừ, chúng có thể mang đặc điểm của hàng hóa công cộng nông nghiệp – môi trường.

Điểm chung của các ví dụ không nằm ở loại hoạt động mà ở cấu trúc lợi ích:

Một chủ thể hành động → lợi ích môi trường được tạo ra → một phần lợi ích truyền sang người khác → người tạo ra không nhận đầy đủ khoản thanh toán tương ứng.

Ngoại tác tích cực không đồng nghĩa với toàn bộ lợi ích môi trường

Đây là điểm dễ bị hiểu nhầm.

Nếu một doanh nghiệp đầu tư hệ thống tiết kiệm năng lượng và toàn bộ khoản tiết kiệm điện thuộc về chính doanh nghiệp, lợi ích đó chủ yếu là lợi ích tư nhân, chưa phải ngoại tác.

Nếu cùng hoạt động làm giảm phát thải và nhờ đó tạo thêm lợi ích cho những người khác nhưng doanh nghiệp không được thanh toán đầy đủ cho phần lợi ích đó, phần này mới mang tính ngoại tác tích cực.

Do đó cần tách ba lớp:

1.    Lợi ích tư nhân: thuộc trực tiếp về người thực hiện hoạt động

2.    Lợi ích ngoại tác: thuộc về các bên thứ ba mà không được thanh toán đầy đủ

3.    Lợi ích xã hội: tổng của lợi ích tư nhân và lợi ích ngoại tác

Sự phân biệt này giúp tránh kết luận rằng cứ một hành động “xanh” là toàn bộ giá trị của nó đều là ngoại tác tích cực.

Khi nào lợi ích môi trường không còn là ngoại tác?

Một lợi ích có thể bắt đầu như ngoại tác nhưng không nhất thiết mãi nằm ngoài thị trường.

Nếu người tạo ra lợi ích được trả tiền tương ứng thông qua hợp đồng, cơ chế thanh toán dịch vụ hệ sinh thái, tín chỉ có thể giao dịch hoặc một công cụ kinh tế phù hợp, một phần giá trị vốn nằm bên ngoài giao dịch có thể được nội hóa.

Về bản chất, nội hóa ngoại tác làm cho người ra quyết định phải tính đến nhiều hơn những chi phí và lợi ích mà trước đây thuộc về người khác.

Tuy nhiên, không phải mọi lợi ích môi trường đều có thể đo lường hoặc quy về một mức giá duy nhất một cách hoàn hảo. Một hệ sinh thái có thể đồng thời cung cấp nhiều dịch vụ, tác động đến nhiều nhóm người và tạo lợi ích ở các khoảng thời gian khác nhau. Vì vậy, việc định giá chỉ là một công cụ để nhận diện phần giá trị xã hội bị bỏ sót, không có nghĩa mọi giá trị môi trường đều phải hoặc đều có thể được chuyển thành giá thị trường.

Ý nghĩa thực tế của ngoại tác tích cực môi trường

Khái niệm này giúp giải thích một nghịch lý thường gặp: xã hội có thể đánh giá cao một hoạt động bảo vệ môi trường nhưng người trực tiếp thực hiện lại không có đủ động lực kinh tế để làm nhiều hơn.

Nguyên nhân không nhất thiết là người đó đánh giá thấp môi trường. Vấn đề có thể nằm ở việc họ phải chịu phần lớn chi phí nhưng chỉ thu được một phần tổng lợi ích do hoạt động tạo ra.

Khi nhận diện đúng ngoại tác tích cực, câu hỏi kinh tế quan trọng không còn chỉ là “hoạt động này có tốt cho môi trường không?”, mà là:

Ai đang trả chi phí, ai đang nhận lợi ích và bao nhiêu giá trị đang nằm ngoài giao dịch thị trường?

Đó chính là điểm nối giữa chất lượng môi trường và bài toán phân bổ nguồn lực.

Ngoại tác tích cực môi trường tạo lợi ích trước hết cho những bên thứ ba không trực tiếp trả tiền cho người tạo ra lợi ích. Họ có thể là hàng xóm, cư dân trong một thành phố, cộng đồng rộng lớn hơn hoặc các thế hệ tương lai. Người thực hiện hoạt động cũng có thể được hưởng lợi, nhưng phần làm nên ngoại tác chính là phần giá trị lan sang người khác.

Vì giá thị trường thường không phản ánh đầy đủ phần lợi ích lan tỏa này, lợi ích xã hội có thể lớn hơn lợi ích tư nhân. Hệ quả là một hoạt động có giá trị cao đối với cộng đồng vẫn có thể được cung cấp quá ít nếu người thực hiện phải tự gánh chi phí nhưng không được trả công cho toàn bộ giá trị mà họ tạo ra. Đó là bản chất của những lợi ích xã hội không được trả công trong ngoại tác tích cực môi trường.