Ngoại tác và thất bại thị trường liên hệ với nhau thế nào?

Ngoại tác xảy ra khi hoạt động sản xuất hoặc tiêu dùng của một chủ thể tạo ảnh hưởng đến lợi ích hoặc chi phí của chủ thể khác nhưng ảnh hưởng đó không được tính đầy đủ vào giá thị trường

Trong một thị trường hoạt động hiệu quả, giá cả thường đóng vai trò là tín hiệu phản ánh sự khan hiếm nguồn lực và chi phí liên quan đến một hàng hóa hoặc dịch vụ. Tuy nhiên, khi tồn tại ngoại tác, giá thị trường chỉ phản ánh chi phí hoặc lợi ích trực tiếp của người mua và người bán, trong khi bỏ qua tác động lên bên thứ ba

Ví dụ, một nhà máy sản xuất hàng hóa có thể trả chi phí cho nguyên liệu, lao động và máy móc. Nhưng nếu quá trình sản xuất tạo ra ô nhiễm không khí, chi phí sức khỏe và môi trường mà cộng đồng phải chịu lại không xuất hiện trong giá bán sản phẩm

Khi đó, giá thị trường thấp hơn chi phí thực sự mà xã hội phải gánh chịu

Cơ chế ngoại tác dẫn đến thất bại thị trường

Thất bại thị trường xảy ra khi cơ chế phân bổ nguồn lực của thị trường không tạo ra kết quả tối ưu cho toàn xã hội

Ngoại tác tạo ra thất bại thị trường thông qua sự khác biệt giữa:

·         Chi phí tư nhân mà cá nhân hoặc doanh nghiệp trực tiếp chịu

·         Chi phí xã hội bao gồm cả chi phí phát sinh đối với cộng đồng

Khi có ngoại tác tiêu cực, chi phí xã hội lớn hơn chi phí tư nhân:

Chi phí xã hội = Chi phí tư nhân Chi phí ngoại tác

Do người ra quyết định chỉ xem xét chi phí của chính mình, họ có xu hướng sản xuất hoặc tiêu dùng nhiều hơn mức xã hội mong muốn

Ngược lại, với ngoại tác tích cực, lợi ích xã hội lớn hơn lợi ích cá nhân. Vì người tạo ra lợi ích không nhận được toàn bộ giá trị mà họ mang lại, thị trường có thể cung cấp ít hơn mức tối ưu

Vì sao giá thị trường không phản ánh đủ chi phí xã hội?

Giá cả thị trường được hình thành dựa trên giao dịch tự nguyện giữa người mua và người bán. Tuy nhiên, ngoại tác tạo ra một khoảng cách giữa giá thị trường và giá trị kinh tế thực

Đối với ngoại tác tiêu cực:

·         Doanh nghiệp không phải trả toàn bộ chi phí do hoạt động của mình gây ra

·         Người tiêu dùng không nhìn thấy toàn bộ tác động xã hội khi đưa ra quyết định

·         Giá hàng hóa bị đánh giá thấp hơn chi phí thực tế

Ví dụ, nếu một doanh nghiệp xả thải gây thiệt hại môi trường nhưng không phải bồi hoàn chi phí xử lý ô nhiễm, sản phẩm của doanh nghiệp sẽ có giá thấp hơn mức giá phản ánh đầy đủ chi phí xã hội

Hệ quả là thị trường tạo ra tín hiệu sai lệch, khiến nguồn lực được phân bổ theo lợi ích cá nhân thay vì lợi ích chung

Ngoại tác tiêu cực và hiện tượng sản xuất quá mức

Ngoại tác tiêu cực thường dẫn đến tình trạng thị trường sản xuất hoặc tiêu dùng vượt quá mức tối ưu xã hội

Khi doanh nghiệp chỉ tính chi phí riêng, họ so sánh:

·         Chi phí biên tư nhân

·         Lợi ích biên từ sản xuất

Nhưng xã hội cần xem xét thêm chi phí ngoại tác

Nếu chi phí ngoại tác không được đưa vào quyết định kinh tế, sản lượng thị trường sẽ cao hơn mức mà xã hội mong muốn

Ví dụ, trong ngành gây ô nhiễm, mức sản xuất tối ưu xã hội thấp hơn mức sản xuất do thị trường tự quyết định vì xã hội phải chịu thêm thiệt hại môi trường

Ngoại tác tích cực cũng có thể gây thất bại thị trường

Không phải mọi ngoại tác đều gây thiệt hại. Một số hoạt động tạo ra lợi ích cho người khác nhưng người thực hiện không nhận được đầy đủ phần thưởng kinh tế

Ví dụ:

·         Giáo dục giúp cá nhân phát triển nhưng cũng tạo lợi ích cho xã hội thông qua lực lượng lao động có kỹ năng hơn

·         Tiêm chủng không chỉ bảo vệ cá nhân mà còn giảm nguy cơ lây lan dịch bệnh

Vì lợi ích xã hội lớn hơn lợi ích cá nhân, cá nhân có thể đầu tư ít hơn mức tối ưu nếu chỉ dựa vào động lực thị trường

Đây cũng là một dạng thất bại thị trường vì nguồn lực không được phân bổ đến mức tạo ra lợi ích xã hội cao nhất

Vai trò của chính sách trong việc khắc phục thất bại do ngoại tác

Khi ngoại tác làm giá thị trường không phản ánh đầy đủ chi phí xã hội, chính sách công có thể giúp điều chỉnh tín hiệu kinh tế

Một số công cụ thường được sử dụng gồm:

·         Thuế nhằm đưa chi phí ngoại tác vào quyết định của người gây ra tác động

·         Trợ cấp nhằm khuyến khích các hoạt động tạo lợi ích xã hội

·         Quy định pháp lý nhằm giới hạn các hoạt động gây tác động tiêu cực

·         Hệ thống quyền sở hữu và thương lượng nhằm giúp các bên điều chỉnh chi phí ngoại tác trong một số điều kiện phù hợp

Mục tiêu của các chính sách này không phải thay thế thị trường mà là làm cho giá cả phản ánh gần hơn giá trị thực đối với xã hội

Giới hạn của việc điều chỉnh ngoại tác

Dù có thể can thiệp, việc xử lý ngoại tác không đơn giản vì chi phí xã hội thường khó xác định chính xác

Một số vấn đề thường gặp gồm:

·         Khó đo lường mức thiệt hại mà bên thứ ba phải chịu

·         Khó xác định ai là người gây ra và ai là người chịu ảnh hưởng

·         Chi phí thực thi chính sách có thể lớn

·         Các nhóm lợi ích khác nhau có thể có quan điểm khác nhau về mức điều chỉnh phù hợp

Vì vậy, mục tiêu thực tế của chính sách thường là giảm khoảng cách giữa chi phí tư nhân và chi phí xã hội thay vì loại bỏ hoàn toàn mọi tác động ngoại tác

Ngoại tác dẫn đến thất bại thị trường vì nó phá vỡ mối liên hệ giữa giá cả và chi phí hoặc lợi ích thực sự mà xã hội phải chịu. Khi người ra quyết định không phải gánh chịu toàn bộ tác động do hành động của mình tạo ra, thị trường có thể sản xuất quá nhiều hoặc quá ít so với mức tối ưu xã hội. Hiểu được cơ chế này giúp giải thích vì sao một số vấn đề như ô nhiễm môi trường, giáo dục hoặc y tế cần có sự điều chỉnh ngoài cơ chế giá thông thường.