Vì sao chi phí môi trường trong sản xuất thường không được tính đủ?

Đây là điểm cốt lõi của vấn đề chi phí môi trường trong sản xuất. Khi người gây ra một tác động môi trường không phải gánh toàn bộ hậu quả kinh tế của tác động ấy, chi phí mà doanh nghiệp nhìn thấy sẽ thấp hơn chi phí thực sự mà xã hội phải chịu. Kinh tế học gọi phần chênh lệch này là một dạng ngoại ứng âm.

Chi phí doanh nghiệp phải trả có thể thấp hơn chi phí thực của sản xuất

Để hiểu vì sao doanh nghiệp có thể không tự nguyện tính toàn bộ chi phí môi trường, cần phân biệt chi phí tư nhân và chi phí xã hội.

Chi phí tư nhân là những khoản trực tiếp đi vào quyết định của doanh nghiệp. Nếu sử dụng thêm một đơn vị nguyên liệu làm doanh nghiệp phải trả thêm tiền, khoản đó được phản ánh vào chi phí sản xuất. Nếu xả nước thải buộc doanh nghiệp phải vận hành hệ thống xử lý, chi phí xử lý cũng trở thành một phần của bài toán kinh tế.

Chi phí xã hội rộng hơn. Nó bao gồm chi phí tư nhân cộng với những thiệt hại mà hoạt động sản xuất gây ra cho các chủ thể khác.

Có thể biểu diễn đơn giản:

Chi phí xã hội = Chi phí tư nhân Chi phí ngoại ứng

Ví dụ, một cơ sở sản xuất phát sinh khí thải. Doanh nghiệp thanh toán nhiên liệu, điện, nhân công và thiết bị sản xuất. Nhưng nếu một phần ô nhiễm làm giảm chất lượng không khí xung quanh mà doanh nghiệp không phải bồi thường tương ứng, thiệt hại đó không xuất hiện đầy đủ trong sổ chi phí của doanh nghiệp.

Vì vậy, vấn đề không nhất thiết nằm ở việc doanh nghiệp không nhận ra rằng ô nhiễm tồn tại. Quan trọng hơn là hệ thống giá và nghĩa vụ mà doanh nghiệp đối mặt chưa chắc đã chuyển toàn bộ thiệt hại môi trường thành một khoản chi phí của chính doanh nghiệp.

Khi đó, quyết định có lợi nhất đối với doanh nghiệp riêng lẻ có thể khác với quyết định có chi phí thấp nhất đối với toàn xã hội.

Ngoại ứng làm đứt mối liên hệ giữa hành vi gây ô nhiễm và người phải trả

Trong một thị trường hoạt động lý tưởng, việc sử dụng nguồn lực tạo ra một chi phí và người sử dụng phải trả mức giá phản ánh chi phí đó. Tín hiệu giá khiến doanh nghiệp cân nhắc giữa lợi ích và chi phí trước khi sản xuất thêm.

Ngoại ứng môi trường làm cơ chế này không hoàn chỉnh.

Giả sử việc tăng sản lượng thêm một đơn vị mang lại doanh thu lớn hơn chi phí mà doanh nghiệp trực tiếp phải trả. Theo góc nhìn của doanh nghiệp, tăng sản lượng là hợp lý. Nhưng nếu đơn vị sản phẩm đó đồng thời tạo ra ô nhiễm gây thêm thiệt hại cho cộng đồng, tổng chi phí xã hội có thể cao hơn mức doanh nghiệp đang tính toán.

Doanh nghiệp sẽ dừng mở rộng sản xuất khi lợi ích tăng thêm không còn bù được chi phí tăng thêm mà doanh nghiệp phải chịu. Trong khi đó, nếu tính cả tác động môi trường, điểm sản xuất phù hợp với xã hội có thể xuất hiện sớm hơn.

Đây chính là cơ chế khiến ngoại ứng âm có thể dẫn đến mức sản xuất hoặc mức ô nhiễm cao hơn so với trường hợp toàn bộ chi phí môi trường đã được phản ánh vào quyết định.

Điều quan trọng là ngoại ứng không làm chi phí biến mất. Nó chỉ làm thay đổi ai là người chịu chi phí. Một phần chi phí có thể được chuyển từ người sản xuất sang cư dân xung quanh, người sử dụng tài nguyên chung, hệ thống y tế, thế hệ tương lai hoặc xã hội nói chung.

Tại sao động cơ lợi nhuận không tự động khiến doanh nghiệp tính đủ chi phí môi trường?

Doanh nghiệp có động lực mạnh để giảm những chi phí mà chính doanh nghiệp phải thanh toán. Nhưng động lực tương tự không tự động tồn tại đối với một khoản thiệt hại do người khác gánh chịu.

Nếu bỏ ra thêm 1 đồng để giảm tác động môi trường giúp doanh nghiệp tiết kiệm hơn 1 đồng chi phí khác, khoản đầu tư có thể hấp dẫn về mặt kinh tế. Chẳng hạn, giảm lãng phí nguyên liệu đồng thời có thể giảm lượng chất thải và giảm chi phí mua đầu vào.

Tình huống thay đổi khi lợi ích chủ yếu thuộc về xã hội.

Nếu doanh nghiệp phải chi thêm cho công nghệ kiểm soát ô nhiễm nhưng phần lớn lợi ích là không khí sạch hơn cho cộng đồng, doanh nghiệp không nhất thiết thu hồi được toàn bộ khoản chi đó thông qua doanh thu hoặc tiết kiệm chi phí. Xét riêng mục tiêu lợi nhuận, động cơ đầu tư vì thế có thể yếu hơn mức xã hội mong muốn.

Áp lực cạnh tranh còn làm vấn đề rõ hơn. Một doanh nghiệp tự nguyện gánh thêm chi phí môi trường trong khi các đối thủ không làm tương tự có thể phải đối mặt với giá thành cao hơn. Nếu khách hàng không sẵn sàng trả thêm hoặc thị trường không thưởng cho hành vi đó, doanh nghiệp tiên phong phải chịu chi phí riêng trong khi lợi ích môi trường được chia sẻ cho nhiều người.

Do đó, việc doanh nghiệp không tự nguyện nội hóa toàn bộ chi phí môi trường không thể được giải thích đơn giản bằng thái độ có trách nhiệm hay thiếu trách nhiệm. Cấu trúc khuyến khích kinh tế cũng quyết định hành vi.

Nhiều thiệt hại môi trường khó được đo lường và quy thành giá tiền

Ngay cả khi doanh nghiệp muốn tính chi phí môi trường, xác định con số đầy đủ cũng không đơn giản.

Chi phí mua điện hoặc nguyên liệu có hóa đơn và mức giá cụ thể. Ngược lại, giá trị kinh tế của suy giảm đa dạng sinh học, chất lượng không khí kém hơn, nguy cơ sức khỏe dài hạn hoặc tổn thất mà thế hệ tương lai phải chịu thường khó định giá chính xác hơn.

Có ba vấn đề thường xuất hiện.

Thứ nhất là quan hệ nhân quả. Một khu vực có nhiều nguồn phát thải khác nhau, vì vậy phải xác định phần thiệt hại nào có thể quy cho từng doanh nghiệp.

Thứ hai là định lượng tác động. Biết một hoạt động tạo ra phát thải chưa đủ; cần xác định mức độ phát thải, đường truyền tác động, số đối tượng chịu ảnh hưởng và mức thiệt hại tương ứng.

Thứ ba là định giá bằng tiền. Một số hậu quả có giá thị trường tương đối rõ, nhưng những tổn thất như suy giảm hệ sinh thái hoặc rủi ro dài hạn không có một mức giá giao dịch đơn giản.

Sự bất định này không có nghĩa chi phí bằng không. Nhưng nó khiến việc đưa toàn bộ chi phí môi trường vào một phép tính tài chính nội bộ khó hơn đáng kể so với các khoản đầu vào thông thường.

Tài nguyên chung và quyền sở hữu không rõ ràng làm yếu cơ chế buộc người gây tác động phải trả

Một phần lớn vấn đề môi trường liên quan đến các nguồn lực như không khí, nguồn nước, khí hậu hoặc hệ sinh thái mà quyền sử dụng và quyền đòi bồi thường không đơn giản như đối với một tài sản tư nhân thông thường.

Nếu doanh nghiệp làm hư hỏng tài sản thuộc sở hữu rõ ràng của một chủ thể khác, chủ sở hữu có động cơ yêu cầu bồi thường. Chi phí thiệt hại nhờ đó có khả năng quay trở lại người gây ra nó.

Với một tài nguyên chung, quá trình này khó hơn. Một tác động nhỏ có thể ảnh hưởng đến rất nhiều người; thiệt hại của mỗi cá nhân riêng lẻ có thể không đủ lớn để họ tự bỏ chi phí giám sát, chứng minh và yêu cầu bồi thường. Trong khi đó, tổng thiệt hại đối với cộng đồng vẫn có thể đáng kể.

Kinh tế học về quyền sở hữu và chi phí giao dịch cho thấy một ngoại ứng về lý thuyết có thể được giải quyết thông qua thương lượng trong một số điều kiện. Nhưng khi có rất nhiều bên chịu ảnh hưởng, thông tin không hoàn hảo, quyền lợi khó xác định và chi phí thương lượng lớn, việc các bên tự thỏa thuận để nội hóa toàn bộ tác động trở nên khó khả thi.

Đây là lý do cơ chế tự nguyện của thị trường thường gặp giới hạn đối với các vấn đề môi trường có phạm vi rộng.

Chi phí phát sinh hôm nay nhưng hậu quả có thể xuất hiện nhiều năm sau

Một khó khăn khác là sự khác biệt về thời gian.

Khoản đầu tư vào thiết bị xử lý, công nghệ sạch hoặc thay đổi quy trình thường phải chi ở hiện tại. Ngược lại, một phần lợi ích môi trường có thể chỉ xuất hiện dần trong nhiều năm, thậm chí thuộc về những người không có quan hệ kinh tế trực tiếp với doanh nghiệp hiện nay.

Doanh nghiệp phải cân đối dòng tiền, khả năng sinh lời và rủi ro trong một khoảng thời gian cụ thể. Nếu lợi ích tài chính trực tiếp của biện pháp môi trường xuất hiện quá xa hoặc chủ yếu thuộc về xã hội, chúng có thể có trọng số thấp hơn trong quyết định đầu tư của doanh nghiệp.

Sự lệch pha về thời gian đặc biệt quan trọng đối với những tác động tích lũy. Một hành vi ở từng thời điểm có thể tạo thiệt hại nhỏ, nhưng nhiều hành vi tích lũy trong thời gian dài tạo ra hậu quả lớn. Doanh nghiệp riêng lẻ không nhất thiết phải chịu toàn bộ chi phí của hậu quả tích lũy đó.

Vì vậy, ngay cả khi người ra quyết định nhận thức được rủi ro dài hạn, lợi ích kinh tế ngắn hạn và chi phí xã hội dài hạn vẫn có thể tạo ra hai tín hiệu khác nhau.

Doanh nghiệp vẫn có thể tự nguyện nội hóa một phần chi phí môi trường

Nói doanh nghiệp có thể không tự nguyện tính đủ chi phí môi trường không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không bao giờ có động lực bảo vệ môi trường.

Ngoại ứng có thể trở thành chi phí kinh doanh thông qua nhiều con đường. Ô nhiễm có thể làm tăng rủi ro kiện tụng, trách nhiệm bồi thường hoặc chi phí tuân thủ trong tương lai. Khách hàng có thể ưu tiên sản phẩm có tác động môi trường thấp hơn. Nhà đầu tư và bên cho vay có thể xem rủi ro môi trường là một phần của rủi ro tài chính. Việc tiết kiệm năng lượng, nguyên liệu hoặc nước cũng có thể đồng thời giảm chi phí sản xuất và tác động môi trường.

Trong những trường hợp đó, lợi ích xã hội và lợi ích tư nhân bắt đầu gần nhau hơn. Doanh nghiệp có lý do kinh tế để chủ động giảm tác động ngay cả khi chưa bị buộc phải thực hiện toàn bộ bằng quy định.

Tuy nhiên, điều này vẫn không bảo đảm toàn bộ chi phí môi trường được nội hóa. Doanh nghiệp có xu hướng chủ động nhất đối với những tác động có khả năng quay trở lại thành doanh thu, chi phí, rủi ro hoặc giá trị doanh nghiệp. Những thiệt hại chủ yếu do bên thứ ba chịu vẫn có nguy cơ nằm ngoài phép tính.

Thuế, quy định và trách nhiệm pháp lý thay đổi tín hiệu chi phí như thế nào?

Các công cụ chính sách môi trường có một chức năng kinh tế quan trọng: làm cho ít nhất một phần chi phí vốn nằm ngoài doanh nghiệp trở thành chi phí mà doanh nghiệp phải cân nhắc.

Nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả” phản ánh đúng logic này. Nếu hành vi gây ô nhiễm dẫn đến thuế, phí, nghĩa vụ xử lý, yêu cầu mua quyền phát thải, trách nhiệm bồi thường hoặc nghĩa vụ tuân thủ, doanh nghiệp bắt đầu nhận được một tín hiệu giá gần hơn với chi phí xã hội của hoạt động.

Khi một đơn vị phát thải bổ sung làm tăng chi phí của doanh nghiệp, giảm phát thải cũng tạo ra một lợi ích kinh tế trực tiếp hơn. Doanh nghiệp lúc đó có động cơ so sánh chi phí kiểm soát ô nhiễm với chi phí phải trả nếu tiếp tục phát thải.

Cách tiếp cận kinh tế học gắn với Arthur Pigou nhấn mạnh việc sử dụng công cụ như thuế để đưa chi phí ngoại ứng vào quyết định của người gây ra nó. Các cơ chế thị trường khác, chẳng hạn hệ thống hạn ngạch và giao dịch quyền phát thải, tìm cách tạo ra một mức giá cho việc sử dụng khả năng hấp thụ ô nhiễm vốn trước đó không có giá rõ ràng.

Quy định trực tiếp hoạt động theo cách khác: thay vì chỉ thay đổi giá, nó đặt ra yêu cầu hoặc giới hạn mà doanh nghiệp phải tuân thủ.

Các công cụ này không làm cho việc xác định thiệt hại môi trường trở nên hoàn hảo. Thuế có thể không phản ánh chính xác mọi thiệt hại, quy định có thể phát sinh chi phí tuân thủ và hệ thống giao dịch đòi hỏi thiết kế cũng như giám sát phù hợp. Nhưng điểm chung của chúng là thay đổi cấu trúc khuyến khích mà doanh nghiệp đối mặt.

Không nên đồng nhất “không tự nguyện tính đủ” với “không quan tâm đến môi trường”

Đây là một hiểu lầm quan trọng khi phân tích hành vi doanh nghiệp.

Một doanh nghiệp có thể có cam kết môi trường nhưng vẫn không thể tự xác định chính xác mọi chi phí xã hội do hoạt động của mình tạo ra. Ngược lại, một doanh nghiệp có thể đầu tư mạnh vào giảm phát thải vì điều đó tiết kiệm chi phí hoặc giảm rủi ro, ngay cả khi động cơ ban đầu không hoàn toàn xuất phát từ mục tiêu môi trường.

Vì vậy, phân tích kinh tế tập trung vào khuyến khích, quyền sở hữu, thông tin và trách nhiệm chi trả, thay vì giả định hành vi chỉ phụ thuộc vào thiện chí.

Câu hỏi cần đặt ra không chỉ là “doanh nghiệp có muốn bảo vệ môi trường hay không”, mà còn là:

·         Ai đang phải chịu thiệt hại môi trường?

·         Thiệt hại đó có quay trở lại thành chi phí của doanh nghiệp không?

·         Doanh nghiệp có đủ thông tin để nhận biết và định lượng tác động không?

·         Thị trường hoặc thể chế có tạo phần thưởng cho việc giảm tác động không?

·         Người gây tác động có phải chịu trách nhiệm tương ứng với tác động mình tạo ra không?

Khi câu trả lời cho các câu hỏi này là không, khả năng một phần chi phí môi trường bị bỏ ngoài quyết định sản xuất sẽ cao hơn.

Doanh nghiệp có thể không tự nguyện tính toàn bộ chi phí môi trường vì mục tiêu ra quyết định của doanh nghiệp dựa chủ yếu trên những chi phí và lợi ích mà chính doanh nghiệp phải gánh chịu. Khi ô nhiễm hoặc suy giảm tài nguyên tạo thiệt hại cho người khác nhưng không làm phát sinh nghĩa vụ kinh tế tương ứng đối với người sản xuất, chi phí tư nhân thấp hơn chi phí xã hội và ngoại ứng xuất hiện.

Sự thiếu hụt không chỉ đến từ động cơ lợi nhuận mà còn từ khó khăn định giá tác động môi trường, quyền sở hữu tài nguyên chung, chi phí thương lượng, chênh lệch thời gian và áp lực cạnh tranh. Doanh nghiệp vẫn có thể chủ động nội hóa một phần chi phí khi giảm tác động môi trường đồng thời tạo lợi ích tài chính, giảm rủi ro hoặc nâng giá trị kinh doanh. Tuy nhiên, để toàn bộ chi phí xã hội được phản ánh đầy đủ hơn, thường cần những cơ chế khiến người gây tác động thực sự phải đối mặt với hậu quả kinh tế của tác động đó.