Giá thị trường và khan hiếm tài nguyên có thể lệch nhau vì sao?

Điểm mấu chốt là giá không trực tiếp đo lượng tài nguyên còn lại trong tự nhiên. Nó hình thành từ cung, cầu, chi phí khai thác, quyền sở hữu, kỳ vọng về tương lai, chính sách và cấu trúc cạnh tranh tại một thời điểm. Vì vậy, một tài nguyên có thể đang suy giảm nhanh nhưng vẫn rẻ; ngược lại, một tài nguyên chưa thực sự khan hiếm về mặt vật lý vẫn có thể đắt do gián đoạn cung ứng, độc quyền hoặc đầu cơ.

Hiểu đúng mối quan hệ giữa giá và khan hiếm vì thế đòi hỏi tách khan hiếm vật lý khỏi khan hiếm kinh tế và xem xét cơ chế nào đang được phản ánh — hoặc chưa được phản ánh — trong mức giá quan sát được.

Giá phản ánh khan hiếm kinh tế chứ không đo trực tiếp trữ lượng tài nguyên

Một mỏ khoáng sản còn bao nhiêu tấn, một tầng nước ngầm còn bao nhiêu mét khối hay một quần thể cá còn bao nhiêu cá thể là những đại lượng vật lý. Giá thị trường không được hình thành trực tiếp từ những con số đó.

Trong một thị trường cạnh tranh, giá chủ yếu hình thành tại điểm tương tác giữa lượng người bán sẵn sàng cung cấp và lượng người mua sẵn sàng mua. Do đó, điều quan trọng không chỉ là tổng trữ lượng mà còn là chi phí đưa thêm một đơn vị tài nguyên ra thị trường và mức người mua sẵn sàng trả cho đơn vị đó.

Một tài nguyên có thể đang cạn dần nhưng giá vẫn thấp nếu phần tài nguyên đang được khai thác còn dễ tiếp cận, năng lực khai thác lớn hoặc nhu cầu hiện tại yếu. Ngược lại, tài nguyên có trữ lượng lớn vẫn có thể tăng giá mạnh nếu sản xuất bị gián đoạn, vận tải tắc nghẽn hoặc nhu cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng trong ngắn hạn.

Đối với tài nguyên không tái tạo, lý thuyết kinh tế tài nguyên còn bổ sung khái niệm địa tô khan hiếm hay scarcity rent. Theo logic của nguyên lý Hotelling, việc khai thác một đơn vị tài nguyên hôm nay đồng nghĩa mất cơ hội bán đơn vị đó trong tương lai. Vì vậy, trong một thị trường lý tưởng, giá tài nguyên có thể chứa cả chi phí khai thác hiện tại và giá trị cơ hội do nguồn tài nguyên hữu hạn.

Nhưng cơ chế này phụ thuộc vào những giả định khá chặt: quyền sở hữu phải rõ ràng, chủ tài nguyên phải quan tâm đến giá trị tương lai, thông tin phải đủ tốt và thị trường phải cho phép lựa chọn tương đối hợp lý giữa khai thác hôm nay với giữ lại cho ngày mai. Khi các điều kiện đó không tồn tại, giá thị trường và khan hiếm tài nguyên có thể tách xa nhau.

Ngoại tác khiến một phần chi phí khan hiếm không xuất hiện trong giá

Một nguyên nhân quan trọng của sự lệch giá là ngoại tác: hoạt động khai thác hoặc sử dụng tài nguyên gây ra chi phí cho người khác nhưng người mua và người bán không phải trả đầy đủ chi phí đó.

Giả sử một doanh nghiệp khai thác tài nguyên với chi phí thương mại tương đối thấp, nhưng quá trình khai thác làm suy giảm hệ sinh thái, ô nhiễm nguồn nước hoặc làm mất một dịch vụ môi trường có giá trị. Nếu những thiệt hại này không được tính vào chi phí của doanh nghiệp, giá bán sẽ phản ánh chi phí tư nhân nhiều hơn là chi phí xã hội đầy đủ.

Đây là logic trung tâm của kinh tế học ngoại tác gắn với truyền thống Pigou. Khi chi phí xã hội biên lớn hơn chi phí tư nhân biên, giá thị trường có thể thấp hơn mức giá cần thiết để phản ánh đầy đủ sự đánh đổi mà xã hội đang thực hiện.

Điều đó giải thích một nghịch lý thường gặp: một tài nguyên hoặc một dịch vụ môi trường có thể ngày càng quý về mặt sinh thái nhưng giá giao dịch trực tiếp của nó không tăng tương ứng. Thị trường đơn giản là chưa định giá phần giá trị bị mất.

Cơ chế này đặc biệt rõ với những tài nguyên mà giá trị không chỉ nằm ở lượng vật chất có thể bán. Một khu rừng chẳng hạn còn có thể liên quan đến khả năng giữ đất, điều tiết nước, lưu trữ carbon và duy trì đa dạng sinh học. Nếu thị trường chỉ định giá phần gỗ khai thác được, giá gỗ không thể được xem là thước đo đầy đủ cho mức khan hiếm của toàn bộ giá trị mà khu rừng cung cấp.

Vì vậy, giá thấp không nhất thiết chứng minh rằng tài nguyên còn dồi dào. Nó có thể chỉ cho thấy một phần chi phí của sự khan hiếm đang nằm ngoài giao dịch thị trường.

Quyền sở hữu không rõ ràng có thể làm tài nguyên khan hiếm nhưng vẫn bị khai thác rẻ

Giá cũng dễ đánh giá thấp khan hiếm khi tài nguyên mang tính tài sản chung hoặc khó xác lập quyền sở hữu và quyền loại trừ.

Hãy xét một nguồn nước ngầm mà nhiều người cùng có thể khai thác. Mỗi người có động cơ bơm nước dựa trên lợi ích của riêng mình, trong khi chi phí do mực nước chung suy giảm lại được phân bổ cho tất cả người sử dụng. Người khai thác không nhất thiết phải trả toàn bộ giá trị của lượng nước mà việc khai thác hôm nay làm mất đi trong tương lai.

Một cơ chế tương tự có thể xuất hiện ở nguồn lợi thủy sản khai thác tự do. Nếu một người không đánh bắt hôm nay nhưng người khác có thể đánh bắt thay, việc tự kiềm chế không đảm bảo rằng tài nguyên được bảo tồn. Kết quả là động cơ cá nhân có thể thúc đẩy khai thác nhanh hơn mức tối ưu cho toàn bộ cộng đồng.

Trong trường hợp này, vấn đề không phải thị trường hoàn toàn không có tín hiệu. Khi tài nguyên suy giảm, chi phí tìm kiếm, bơm, khai thác hoặc đánh bắt có thể tăng. Nhưng tín hiệu đó thường xuất hiện sau khi sự suy giảm vật lý đã diễn ra đáng kể, thay vì phản ánh ngay toàn bộ giá trị của nguồn tài nguyên bị mất.

Các nghiên cứu về quản trị tài nguyên chung, nổi bật trong công trình của Elinor Ostrom, cũng cho thấy kết quả không phải lúc nào cũng tất yếu dẫn đến khai thác quá mức. Cộng đồng có thể xây dựng quy tắc, quyền sử dụng và cơ chế giám sát để nội hóa một phần vấn đề. Vì vậy, điều kiện quản trị là một phần quan trọng khi đánh giá liệu giá có phản ánh tốt khan hiếm hay không.

Thuế, trợ cấp và kiểm soát giá có thể làm tín hiệu giá khác với mức khan hiếm thực tế

Giá người tiêu dùng quan sát không nhất thiết là một mức giá thuần túy hình thành từ cung và cầu. Chính sách có thể làm thay đổi đáng kể tín hiệu đó.

Nếu một tài nguyên được trợ cấp, người sử dụng có thể trả mức giá thấp hơn chi phí kinh tế thực tế để cung cấp nó. Khi đó, giá thấp không cho phép kết luận rằng tài nguyên dồi dào. Ngược lại, thuế có thể làm giá bán cao hơn dù trữ lượng vật lý không thay đổi.

Kiểm soát giá tạo ra một dạng lệch khác. Khi giá bị giữ dưới mức cân bằng, sự khan hiếm có thể không biểu hiện bằng giá cao mà chuyển thành thiếu hàng, xếp hàng, hạn ngạch hoặc phân bổ phi giá. Một người chỉ nhìn vào mức giá niêm yết có thể đánh giá thấp mức độ khan hiếm thực tế của hàng hóa.

Điều này cũng cho thấy cần phân biệt hai câu hỏi: “Tài nguyên khan hiếm đến đâu?” và “Người mua hiện phải trả bao nhiêu?”. Chính sách có thể chủ động tách hai đại lượng này vì mục tiêu phân phối, an sinh, môi trường hoặc ổn định kinh tế.

Do đó, khi sử dụng giá để đánh giá khan hiếm, cần biết giá nào đang được quan sát: giá trước thuế, sau thuế, giá được trợ cấp, giá bị kiểm soát hay chi phí kinh tế đầy đủ. Các mức giá khác nhau có thể dẫn đến những kết luận rất khác về cùng một nguồn tài nguyên.

Quyền lực thị trường và cú sốc ngắn hạn có thể làm giá cao dù tài nguyên chưa khan hiếm vật lý

Sự sai lệch không chỉ xảy ra theo hướng tài nguyên khan hiếm nhưng giá quá thấp. Giá cũng có thể cao hơn mức mà tình trạng vật lý của tài nguyên gợi ý.

Trong một thị trường cạnh tranh, doanh nghiệp riêng lẻ khó kiểm soát giá. Nhưng nếu nguồn cung tập trung vào một số ít nhà sản xuất, khả năng hạn chế sản lượng hoặc kiểm soát nguồn cung có thể tạo ra mức giá cao hơn so với thị trường cạnh tranh. Khi đó, một phần giá cao phản ánh quyền lực thị trường, không phải mức độ cạn kiệt vật lý.

Cú sốc logistics tạo ra cơ chế tương tự. Tài nguyên có thể vẫn tồn tại với trữ lượng lớn, nhưng không thể được chuyển đến đúng địa điểm vào đúng thời điểm. Giá tại thị trường thiếu hàng sẽ tăng vì khan hiếm khả dụng trong ngắn hạn, dù tổng lượng tài nguyên trong lòng đất hoặc trên phạm vi toàn cầu không thay đổi tương ứng.

Đầu cơ và kỳ vọng cũng có thể khuếch đại biến động. Nếu người mua tin rằng nguồn cung tương lai sẽ thắt chặt, họ có thể tăng dự trữ hiện tại. Hành động này làm cầu hiện tại tăng và đẩy giá lên trước khi sự thiếu hụt vật lý thực sự xảy ra.

Vì vậy, một mức giá cao có thể phản ánh nhiều dạng khan hiếm khác nhau: khan hiếm vật lý, khan hiếm năng lực sản xuất, khan hiếm vận chuyển, khan hiếm do hành vi chiến lược hoặc kỳ vọng về khan hiếm trong tương lai. Không thể suy ngược trực tiếp từ “giá cao” sang “tài nguyên sắp cạn”.

Công nghệ, thay thế và kỳ vọng có thể giữ giá thấp dù tài nguyên ngày càng hiếm

Quan hệ giữa giá và trữ lượng còn bị thay đổi bởi công nghệ.

Khi công nghệ khai thác tiến bộ, chi phí lấy một đơn vị tài nguyên có thể giảm ngay cả khi phải khai thác ở những vị trí khó hơn. Tác động của cạn kiệt làm chi phí tăng khi đó bị tác động giảm chi phí từ công nghệ bù lại. Giá quan sát được có thể ổn định, dù chất lượng hoặc khả năng tiếp cận của nguồn tài nguyên đang giảm.

Khái niệm “trữ lượng” cũng không hoàn toàn cố định về mặt kinh tế. Một nguồn tài nguyên đã biết nhưng quá tốn kém để khai thác hôm nay có thể trở thành trữ lượng kinh tế khi giá tăng hoặc công nghệ cải thiện. Vì vậy, sự thay đổi trong trữ lượng được ghi nhận không nhất thiết đồng nghĩa tự nhiên vừa tạo thêm tài nguyên; đôi khi chỉ là ranh giới giữa “có thể khai thác có lãi” và “chưa thể khai thác có lãi” đã thay đổi.

Khả năng thay thế còn làm mối quan hệ phức tạp hơn. Nếu nền kinh tế tìm được vật liệu khác thực hiện cùng chức năng, nhu cầu đối với tài nguyên ban đầu có thể giảm. Tài nguyên đó có thể ngày càng hiếm về mặt vật lý nhưng không trở nên đắt tương ứng vì giá trị kinh tế của nó đã giảm.

Yếu tố thời gian cũng quan trọng. Giá hiện tại chỉ phản ánh khan hiếm tương lai ở mức mà các tác nhân thị trường biết, tin tưởng và có động cơ đưa thông tin đó vào quyết định hôm nay. Một rủi ro cạn kiệt diễn ra sau nhiều thập kỷ có thể bị chiết khấu mạnh, bị đánh giá sai hoặc đơn giản là chưa được nhận diện đầy đủ.

Do đó, thị trường không phải một thiết bị đo trực tiếp “còn bao nhiêu tài nguyên”. Nó là một cơ chế tổng hợp các kỳ vọng và ràng buộc kinh tế hiện tại — những yếu tố có thể thay đổi nhanh hơn hoặc chậm hơn tình trạng vật lý của tài nguyên.

Khi nào giá thị trường là tín hiệu tốt về khan hiếm tài nguyên?

Giá vẫn là một tín hiệu rất hữu ích, nhưng giá trị thông tin của nó phụ thuộc vào điều kiện thị trường.

Tín hiệu thường đáng tin cậy hơn khi quyền sở hữu và quyền khai thác được xác định rõ, người khai thác phải chịu phần lớn chi phí do quyết định của mình gây ra, cạnh tranh đủ mạnh, thông tin về nguồn cung tương đối tốt và các tác nhân có khả năng tính đến giá trị tương lai của tài nguyên.

Ngược lại, cần thận trọng khi tài nguyên thuộc dạng dùng chung, có ngoại tác lớn, chịu trợ cấp hoặc kiểm soát giá, thị trường tập trung cao, nguồn cung bị gián đoạn hoặc công nghệ đang thay đổi nhanh. Trong những tình huống này, giá vẫn cung cấp thông tin, nhưng thông tin đó có thể nói nhiều về thể chế và điều kiện giao dịch hơn là về số lượng vật lý của tài nguyên.

Vì thế, muốn đánh giá khan hiếm một cách chắc chắn hơn, không nên nhìn giá riêng lẻ. Giá cần được đọc cùng với các chỉ dấu như trữ lượng có thể khai thác, chất lượng tài nguyên, chi phí khai thác biên, tốc độ tái tạo đối với tài nguyên tái tạo, mức tiêu thụ, khả năng thay thế, quyền sở hữu và các chi phí môi trường chưa được nội hóa.

Cách tiếp cận này cũng giải quyết một hiểu nhầm phổ biến: giá tăng không tự động có nghĩa tài nguyên sắp hết, và giá thấp không tự động có nghĩa tài nguyên còn dồi dào. Giá là tín hiệu của một hệ thống kinh tế; khan hiếm vật lý chỉ là một trong nhiều yếu tố đi vào hệ thống đó.

Mối quan hệ giữa giá thị trường và khan hiếm tài nguyên vì thế là quan hệ có điều kiện, không phải quan hệ một-một. Trong một thị trường lý tưởng, giá có thể truyền tải khá tốt chi phí cơ hội và mức độ khan hiếm kinh tế. Nhưng khi có ngoại tác, tài sản chung, quyền lực thị trường, can thiệp chính sách, thông tin không đầy đủ, kỳ vọng sai lệch hoặc thay đổi công nghệ, tín hiệu giá có thể khác đáng kể với mức khan hiếm vật lý.

Bởi vậy, dùng giá để nhận biết khan hiếm là hợp lý nếu xem nó như một chỉ báo, không phải một phép đo trực tiếp về lượng tài nguyên còn lại. Muốn biết một tài nguyên thực sự đang trở nên khan hiếm đến mức nào, cần đặt mức giá bên cạnh dữ liệu vật lý và các điều kiện thể chế đã tạo ra chính mức giá đó.