Ngoại tác liên thế hệ trong môi trường hình thành như thế nào?

Vì vậy, vấn đề vừa có chiều thời gian vừa có cấu trúc ngoại tác. Một hoạt động hiện tại có thể tạo ra lợi ích kinh tế ngay lập tức, trong khi ô nhiễm tích lũy, suy giảm tài nguyên hoặc biến đổi hệ thống khí hậu chỉ bộc lộ đầy đủ sau nhiều thập kỷ. Khi những thiệt hại tương lai không được người gây ra tính đủ vào chi phí hiện tại, quyết định hôm nay có xu hướng tạo ra mức sử dụng môi trường lớn hơn mức sẽ xuất hiện nếu toàn bộ chi phí xã hội được nội hóa.

Ngoại tác liên thế hệ hình thành khi chi phí bị tách khỏi người gây ra

Cơ chế cơ bản có thể hiểu từ sự khác nhau giữa chi phí tư nhân và chi phí xã hội. Một doanh nghiệp, hộ gia đình hoặc nền kinh tế có thể nhận được lợi ích từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch, khai thác tài nguyên hay chuyển đổi hệ sinh thái. Nếu họ chỉ phải thanh toán các chi phí hiện tại như nguyên liệu, lao động, vốn và thuế, quyết định của họ chưa chắc đã phản ánh thiệt hại môi trường mà hoạt động đó gây ra cho xã hội.

Ngoại tác trở thành liên thế hệ khi một phần thiệt hại không chỉ rơi lên những người đang sống mà còn tồn tại đủ lâu để ảnh hưởng đến những thế hệ sau. Người hưởng lợi và người chịu thiệt hại lúc này không còn nằm trong cùng một thời kỳ.

Có thể mô tả bằng một chuỗi nhân quả: hoạt động hiện tại tạo ra lợi ích → làm thay đổi trạng thái môi trường → tác động tồn lưu hoặc tích lũy → thiệt hại xuất hiện trong tương lai → thế hệ tương lai phải chịu một phần chi phí mà họ không tham gia tạo ra.

Chính khoảng cách thời gian này làm cơ chế thị trường thông thường khó tự điều chỉnh. Những người trong tương lai chưa thể tham gia giao dịch, thương lượng mức bồi thường hay từ chối một quyết định được đưa ra trước khi họ xuất hiện. Trong các phân tích quản lý phát thải, EPA cũng mô tả ô nhiễm khí nhà kính như một ngoại tác khi người phát thải không tự gánh toàn bộ chi phí xã hội do phát thải gây ra.

Môi trường tạo ra ngoại tác liên thế hệ vì tác động có thể tồn lưu và tích lũy

Không phải mọi ngoại tác đều kéo dài qua nhiều thế hệ. Môi trường đặc biệt dễ tạo ra ngoại tác liên thế hệ vì nhiều biến đổi không kết thúc cùng thời điểm với hoạt động gây ra chúng.

Một chất ô nhiễm có thể tồn tại sau khi nguồn thải đã dừng. Tài nguyên không tái tạo bị khai thác hôm nay làm giảm lượng tài nguyên còn lại trong tương lai. Suy thoái đất, nước ngầm hoặc hệ sinh thái có thể cần thời gian rất dài để phục hồi. Với khí hậu, cơ chế còn rõ hơn vì nhiệt độ toàn cầu có quan hệ chặt chẽ với lượng CO₂ phát thải tích lũy.

IPCC AR6 xác định rằng mức nóng lên cực đại phụ thuộc vào lượng phát thải CO₂ tích lũy cho tới khi đạt phát thải CO₂ ròng bằng không. Điều đó có nghĩa phát thải ở một thời điểm không chỉ tạo ra một thiệt hại tức thời rồi biến mất; nó góp phần thay đổi trạng thái khí hậu mà các giai đoạn sau phải tiếp nhận.

Vì vậy, yếu tố quan trọng nhất không phải chỉ là “tác động xảy ra lâu”, mà là quyết định hiện tại làm thay đổi một tài sản hoặc trạng thái môi trường được truyền sang tương lai. Thế hệ tiếp theo nhận môi trường trong trạng thái đã bị thay đổi và phải thích nghi với trạng thái đó.

Lợi ích hiện tại và thiệt hại tương lai tạo ra động cơ chuyển chi phí

Ngoại tác liên thế hệ trở nên nghiêm trọng khi lợi ích và chi phí không chỉ khác người chịu mà còn khác thời điểm.

Lợi ích của việc khai thác hoặc gây ô nhiễm thường có thể xuất hiện ngay: điện năng được sản xuất, hàng hóa được tiêu dùng, tài nguyên được bán, đất được chuyển sang mục đích kinh tế. Ngược lại, một phần chi phí môi trường có thể phát sinh sau hàng chục hoặc hàng trăm năm.

Cấu trúc đó tạo ra một bất cân xứng. Thế hệ hiện tại có thể hưởng phần lớn lợi ích nhưng chỉ gánh một phần thiệt hại. Nếu giá của hoạt động không chứa đầy đủ thiệt hại tương lai, người ra quyết định nhận được tín hiệu kinh tế thấp hơn chi phí thực mà xã hội phải chịu.

Đây là lý do “chuyển chi phí sang tương lai” không có nghĩa thế hệ hiện tại gửi một hóa đơn trực tiếp cho thế hệ sau. Chi phí được chuyển thông qua trạng thái môi trường kém thuận lợi hơn: nhiệt độ cao hơn, tài nguyên ít hơn, khả năng hấp thụ chất thải thấp hơn hoặc nhu cầu phục hồi và thích ứng lớn hơn.

Ngoại tác liên thế hệ vì thế là một dạng chuyển nghĩa vụ kinh tế thông qua môi trường. Phần lợi ích được ghi nhận hôm nay, còn một phần chi phí để duy trì mức sống, sửa chữa thiệt hại hoặc thích nghi được để lại cho tương lai.

Chiết khấu có thể làm chi phí tương lai trông nhỏ hơn nhưng không làm thiệt hại biến mất

Một khó khăn quan trọng xuất hiện khi các thiệt hại của nhiều thời kỳ phải được quy đổi về cùng một thời điểm. Phân tích kinh tế thường sử dụng chiết khấu để chuyển lợi ích và chi phí tương lai thành giá trị hiện tại.

Chiết khấu là cần thiết cho nhiều phép đánh giá kinh tế, nhưng nó cũng tạo ra một vấn đề trực tiếp đối với ngoại tác liên thế hệ: cùng một thiệt hại xảy ra càng xa trong tương lai thì giá trị hiện tại của nó càng nhạy với tỷ lệ chiết khấu được lựa chọn.

Điều này không có nghĩa dùng chiết khấu là bỏ qua thế hệ tương lai. Nó có nghĩa giả định về cách định giá tương lai có thể ảnh hưởng mạnh đến mức chi phí môi trường được ghi nhận hôm nay.

Báo cáo năm 2023 của EPA về chi phí xã hội của khí nhà kính sử dụng các mức lãi suất Ramsey cận kỳ 1,5%, 2% và 2,5%. Với mức trung tâm 2%, EPA ước tính chi phí xã hội của một tấn CO₂ phát thải năm 2020 vào khoảng 190 USD theo giá năm 2020. Báo cáo còn sử dụng chân trời mô hình tới năm 2300 nhằm bao quát phần lớn thiệt hại khí hậu đã được lượng hóa và chiết khấu từ một đơn vị phát thải.

Con số này minh họa một điểm quan trọng: một đơn vị phát thải ở hiện tại có thể tạo ra một chuỗi thiệt hại trải trên thời gian dài. Việc quy đổi chúng về một con số hiện tại là phương pháp đánh giá kinh tế; nó không làm thay đổi quá trình vật lý khiến hậu quả tiếp tục tồn tại.

Biến đổi khí hậu cho thấy rõ cách một thế hệ để lại chi phí cho thế hệ sau

Biến đổi khí hậu là trường hợp điển hình vì nó kết hợp đồng thời ba đặc điểm: phát thải tạo lợi ích hiện tại, khí nhà kính làm thay đổi hệ thống khí hậu trong thời gian dài và hậu quả phụ thuộc vào lượng phát thải tích lũy.

Giả sử một thế hệ sử dụng thêm nhiên liệu hóa thạch để nhận năng lượng và sản lượng kinh tế. Nếu giá năng lượng không phản ánh đầy đủ thiệt hại khí hậu, thế hệ đó nhận lợi ích lớn hơn phần chi phí mà họ trực tiếp thanh toán.

Phần phát thải bổ sung làm tăng lượng CO₂ tích lũy. Trạng thái khí hậu mà các thế hệ tiếp theo tiếp nhận vì vậy khác với trạng thái họ sẽ nhận nếu phát thải trước đó thấp hơn. IPCC nhấn mạnh rằng phát thải khí nhà kính tiếp tục sẽ làm mức nóng lên gia tăng và mỗi mức tăng thêm của nhiệt độ đều làm rủi ro khí hậu lớn hơn.

Chi phí tương lai có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức nhưng cùng một cơ chế: thế hệ sau phải dành nguồn lực để ứng phó với trạng thái khí hậu mà họ thừa hưởng.

Điều đáng chú ý là ngoại tác không yêu cầu người gây ra tác động cố tình chuyển chi phí. Nó vẫn tồn tại khi tác động hoàn toàn vô chủ ý. Điều kiện quyết định là chi phí xã hội tương lai không được phản ánh đầy đủ trong động cơ và quyết định hiện tại.

Không phải mọi tác động dài hạn đều là ngoại tác liên thế hệ

Một tác động môi trường kéo dài chưa đủ để kết luận có ngoại tác liên thế hệ.

Nếu người tạo ra tác động đã phải trả đầy đủ chi phí tương ứng với toàn bộ thiệt hại mà hoạt động gây ra, phần chi phí đó đã được nội hóa. Ví dụ, một cơ chế giá, trách nhiệm pháp lý hoặc quy định có thể buộc người gây tác động phải tính đến thiệt hại rộng hơn trước khi quyết định.

Ngược lại, ngoại tác liên thế hệ tồn tại khi có ba yếu tố đồng thời: quyết định của thế hệ hiện tại làm thay đổi môi trường, hậu quả kéo dài tới những người thuộc thế hệ khác và ít nhất một phần chi phí đó không được người ra quyết định hiện tại tính đầy đủ.

Cũng cần phân biệt ngoại tác liên thế hệ với công bằng liên thế hệ. Ngoại tác mô tả một cơ chế kinh tế trong đó chi phí không được nội hóa đầy đủ. Công bằng liên thế hệ đặt câu hỏi chuẩn tắc rộng hơn về cách lợi ích, tài nguyên, rủi ro và cơ hội nên được phân bổ giữa các thế hệ. Liên Hợp Quốc mô tả nguyên tắc công bằng liên thế hệ theo hướng cân bằng nhu cầu ngắn hạn của thế hệ hiện tại với nhu cầu dài hạn của các thế hệ tương lai.

Hai khái niệm liên quan nhưng không đồng nhất. Việc xác định có ngoại tác giúp chỉ ra chi phí nào đang bị bỏ ra ngoài quyết định; câu hỏi công bằng mới đi tiếp tới việc xã hội nên phân chia các chi phí và quyền lợi đó như thế nào.

Nhận diện ngoại tác liên thế hệ giúp nhìn đúng chi phí của quyết định môi trường

Giá trị thực tiễn của khái niệm này nằm ở việc thay đổi câu hỏi đánh giá. Thay vì chỉ hỏi một hoạt động hôm nay tốn bao nhiêu tiền, cần hỏi thêm hoạt động đó làm thay đổi những gì trong tương lai và ai sẽ phải chịu hậu quả.

Nếu thiệt hại tương lai bị bỏ ngoài phép tính, một phương án có thể trông rẻ ở hiện tại dù tổng chi phí xã hội của nó lớn hơn. Ngược lại, các biện pháp giảm ô nhiễm, bảo tồn tài nguyên hoặc hạn chế phát thải có thể đòi hỏi chi phí hiện tại nhưng đồng thời ngăn một phần nghĩa vụ bị chuyển cho người sống sau này.

Vì vậy, nội hóa ngoại tác liên thế hệ không có nghĩa phải loại bỏ mọi hoạt động tạo tác động dài hạn. Mục tiêu kinh tế là đưa những hậu quả có liên quan trở lại quá trình đánh giá để lợi ích hiện tại được so sánh với toàn bộ chi phí xã hội có thể phát sinh theo thời gian, thay vì chỉ với phần chi phí mà thế hệ hiện tại trực tiếp nhìn thấy.

Ngoại tác liên thế hệ trong môi trường hình thành khi hành động của thế hệ hiện tại tạo ra thay đổi môi trường kéo dài nhưng người thực hiện không phải gánh đầy đủ chi phí của những thay đổi đó. Khoảng cách giữa thời điểm hưởng lợi và thời điểm chịu thiệt hại khiến một phần chi phí được truyền sang tương lai.

Bản chất của hiện tượng vì thế không chỉ nằm ở việc ô nhiễm hay suy thoái môi trường kéo dài, mà ở sự tách biệt giữa người quyết định, người hưởng lợi và người chịu chi phí qua các thế hệ. Khi thiệt hại tương lai được nhận diện, lượng hóa và đưa trở lại quyết định hiện tại, phần ngoại tác đó mới bắt đầu được nội hóa.