Đa dạng sinh học và thất bại thị trường liên hệ với nhau thế nào?

Suy giảm đa dạng sinh học vì vậy có thể được xem là một biểu hiện của thất bại thị trường, trong đó cơ chế phân bổ nguồn lực không tính đúng giá trị thực của tự nhiên.

Ngoại tác môi trường khiến chi phí suy giảm đa dạng sinh học bị che khuất

Một trong những cơ chế chính của thất bại thị trường là ngoại tác tiêu cực. Đây là tình trạng hoạt động kinh tế của một chủ thể tạo ra chi phí cho những bên khác nhưng chi phí đó không được phản ánh trong quyết định kinh tế ban đầu.

Ví dụ, hoạt động khai thác rừng có thể tạo lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp thông qua gỗ và sản phẩm thương mại. Tuy nhiên, việc mất rừng có thể gây ra nhiều chi phí xã hội như:

·         Mất nơi cư trú của các loài sinh vật

·         Suy giảm khả năng điều hòa khí hậu của hệ sinh thái

·         Gia tăng xói mòn đất và suy thoái nguồn nước

·         Giảm các dịch vụ sinh thái phục vụ cộng đồng

Khi những chi phí này không được đưa vào giá thị trường, hoạt động khai thác có thể trở nên có lợi về mặt kinh tế ngắn hạn nhưng gây tổn thất lớn về mặt xã hội dài hạn.

Hàng hóa công cộng và tài nguyên chung làm giảm động lực bảo tồn

Nhiều giá trị của đa dạng sinh học có đặc điểm của hàng hóa công cộng hoặc tài nguyên chung. Điều này tạo ra khó khăn trong việc bảo vệ thông qua cơ chế thị trường truyền thống.

Các dịch vụ như duy trì cân bằng hệ sinh thái, bảo vệ đa dạng gen hoặc ổn định khí hậu thường mang lại lợi ích cho nhiều người cùng lúc. Một cá nhân hoặc doanh nghiệp có thể hưởng lợi từ hệ sinh thái mà không trực tiếp chi trả cho việc duy trì chúng.

Cơ chế này tạo ra hiện tượng “người hưởng lợi miễn phí”, trong đó:

·         Lợi ích bảo tồn được chia sẻ rộng rãi

·         Chi phí bảo tồn thường tập trung vào một số nhóm cụ thể

·         Động lực đầu tư cho bảo tồn bị suy giảm

Kết quả là thị trường có xu hướng ưu tiên các hoạt động tạo ra lợi ích tư nhân rõ ràng hơn là các hoạt động duy trì giá trị sinh thái dài hạn.

Giá trị kinh tế của đa dạng sinh học không được định giá đầy đủ

Một nguyên nhân quan trọng khác là thị trường thường đánh giá thấp hoặc bỏ qua nhiều giá trị của đa dạng sinh học.

Đa dạng sinh học không chỉ có giá trị thông qua các sản phẩm có thể mua bán trực tiếp như:

·         Gỗ

·         Thực phẩm

·         Dược liệu

·         Nguyên liệu sinh học

Mà còn bao gồm các giá trị khó quan sát hơn như:

·         Khả năng cung cấp dịch vụ hệ sinh thái

·         Giá trị khoa học và nghiên cứu

·         Giá trị văn hóa

·         Giá trị tồn tại của các loài sinh vật

·         Giá trị lựa chọn cho các thế hệ tương lai

Khi những giá trị này không được lượng hóa hoặc đưa vào quyết định kinh tế, thị trường có thể đánh giá sai lợi ích của việc bảo tồn và đánh giá quá cao lợi ích từ khai thác ngắn hạn.

Quyền sở hữu và cơ chế quản lý yếu làm gia tăng khai thác quá mức

Thất bại thị trường cũng xuất hiện khi quyền sở hữu đối với tài nguyên sinh học không được xác định rõ ràng hoặc cơ chế quản lý không đủ hiệu quả.

Đối với các tài nguyên chung như:

·         Rừng tự nhiên

·         Nguồn lợi thủy sản

·         Hệ sinh thái biển

·         Đất ngập nước

Việc thiếu cơ chế kiểm soát có thể khiến các cá nhân hoặc tổ chức có xu hướng khai thác tối đa lợi ích trước mắt.

Nếu một chủ thể không phải chịu đầy đủ trách nhiệm về sự suy giảm tài nguyên, họ có ít động lực để duy trì khả năng tái tạo của hệ sinh thái. Đây là nguyên nhân dẫn đến tình trạng khai thác vượt quá mức bền vững.

Thông tin không đầy đủ khiến các quyết định kinh tế sai lệch

Thị trường hoạt động hiệu quả cần thông tin đầy đủ để các chủ thể đưa ra quyết định hợp lý. Tuy nhiên, trong lĩnh vực đa dạng sinh học, nhiều tác động môi trường khó nhận biết ngay lập tức.

Một hoạt động kinh tế có thể tạo ra lợi nhuận trong ngắn hạn nhưng gây suy giảm hệ sinh thái sau nhiều năm hoặc nhiều thập kỷ.

Sự thiếu hụt thông tin thể hiện qua:

·         Khó xác định toàn bộ giá trị của hệ sinh thái

·         Khó dự đoán hậu quả dài hạn của mất đa dạng sinh học

·         Thiếu dữ liệu về mức độ suy giảm của các loài và môi trường sống

Điều này khiến các quyết định thị trường thường ưu tiên lợi ích trước mắt thay vì chi phí dài hạn.

Chính sách và công cụ kinh tế có thể điều chỉnh thất bại thị trường

Do thị trường tự thân không luôn phản ánh đầy đủ giá trị của đa dạng sinh học, các chính sách công thường được sử dụng để điều chỉnh cơ chế này.

Một số công cụ phổ biến gồm:

·         Quy định giới hạn khai thác tài nguyên

·         Thiết lập khu bảo tồn

·         Áp dụng thuế hoặc phí đối với hoạt động gây tổn hại môi trường

·         Tạo cơ chế chi trả cho dịch vụ hệ sinh thái

·         Hỗ trợ các mô hình sản xuất bền vững

Mục tiêu của các công cụ này là đưa chi phí và lợi ích liên quan đến đa dạng sinh học trở lại trong quá trình ra quyết định kinh tế.

Mối liên hệ giữa thất bại thị trường và suy giảm đa dạng sinh học cần được nhìn nhận theo hệ thống

Suy giảm đa dạng sinh học không chỉ xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà thường là kết quả của nhiều cơ chế thất bại thị trường kết hợp.

Các cơ chế quan trọng gồm:

·         Ngoại tác tiêu cực làm chi phí môi trường bị chuyển sang xã hội

·         Hàng hóa công cộng làm giảm động lực đầu tư bảo tồn

·         Định giá không đầy đủ khiến giá trị tự nhiên bị đánh giá thấp

·         Quyền sở hữu và quản lý yếu dẫn đến khai thác quá mức

·         Thiếu thông tin làm sai lệch quyết định kinh tế

Hiểu rõ các cơ chế này giúp giải thích vì sao những hoạt động có lợi về mặt cá nhân vẫn có thể tạo ra tổn thất lớn đối với hệ sinh thái và xã hội.

Suy giảm đa dạng sinh học phản ánh thất bại thị trường khi cơ chế giá và quyết định kinh tế không phản ánh đầy đủ giá trị thực của tự nhiên. Khi các dịch vụ hệ sinh thái bị xem như miễn phí, chi phí suy thoái môi trường không được tính vào hoạt động sản xuất và tiêu dùng, thị trường có thể khuyến khích khai thác quá mức. Vì vậy, bảo tồn đa dạng sinh học đòi hỏi các cơ chế điều chỉnh giúp đưa giá trị sinh thái vào quá trình ra quyết định kinh tế.