Thuế môi trường hoạt động theo nguyên lý kinh tế nào?

Thuế môi trường làm thay đổi tình trạng đó bằng cách gắn một khoản chi phí với hành vi gây ô nhiễm. Khi mỗi đơn vị nhiên liệu, sản phẩm hoặc chất phát thải phải chịu thêm chi phí, lựa chọn gây ô nhiễm trở nên kém hấp dẫn hơn tương đối so với lựa chọn sạch hơn. Thuế vì vậy không chỉ nhằm thu ngân sách; về mặt kinh tế, chức năng quan trọng của nó là thay đổi tín hiệu giá để thay đổi hành vi.

Vấn đề bắt đầu từ ngoại tác: người gây ô nhiễm chưa chịu toàn bộ chi phí xã hội

Trong một giao dịch thông thường, doanh nghiệp quan tâm đến những chi phí mà mình trực tiếp phải trả: nguyên liệu, lao động, năng lượng, vận chuyển và vốn. Đây có thể được xem là chi phí tư nhân. Tuy nhiên, nếu quá trình sản xuất còn gây ô nhiễm không khí hoặc nước, một phần thiệt hại có thể rơi vào cộng đồng thay vì xuất hiện trên hóa đơn của doanh nghiệp.

Về nguyên lý, có thể biểu diễn:

Chi phí xã hội biên = Chi phí tư nhân biên Thiệt hại môi trường biên

Hay:

MSC = MPC MEC

Trong đó MSC là chi phí xã hội biên, MPC là chi phí tư nhân biên và MEC là chi phí ngoại tác biên.

Nếu doanh nghiệp chỉ nhìn thấy MPC, giá thị trường chưa phản ánh đầy đủ MSC. Một hoạt động có vẻ rẻ đối với người thực hiện vẫn có thể đắt đối với xã hội sau khi tính thêm thiệt hại môi trường. Hệ quả là thị trường có xu hướng tạo ra nhiều sản lượng hoặc nhiều ô nhiễm hơn mức hiệu quả về mặt xã hội.

Đây chính là điểm mà thuế môi trường can thiệp: chuyển một phần chi phí đang nằm bên ngoài quyết định của người gây ô nhiễm thành chi phí mà họ phải cân nhắc trực tiếp.

Thuế Pigou đưa chi phí ô nhiễm vào giá như thế nào?

Cơ sở kinh tế điển hình của thuế môi trường là tư tưởng về thuế Pigou. Trong mô hình lý tưởng, mức thuế trên một đơn vị hoạt động gây ô nhiễm được đặt tương ứng với thiệt hại ngoại tác biên tại mức hoạt động xã hội mong muốn.

Trước thuế, một doanh nghiệp có thể quyết định tiếp tục sản xuất hoặc phát thải miễn là lợi ích tăng thêm lớn hơn chi phí tư nhân tăng thêm. Sau khi có thuế, phép tính thay đổi:

Chi phí mà người gây ô nhiễm phải đối mặt = Chi phí tư nhân Thuế môi trường

Do đó, một hoạt động trước đây còn có lợi nhuận có thể không còn đáng thực hiện sau khi tính thuế. Doanh nghiệp có thể giảm sản lượng gây ô nhiễm, tiết kiệm đầu vào chịu thuế, lắp công nghệ kiểm soát phát thải hoặc chuyển sang nguyên liệu khác.

Về mặt đồ thị kinh tế học, thuế làm đường chi phí mà người sản xuất phải đối mặt dịch lên gần hơn với đường chi phí xã hội. Khoảng cách giữa quyết định tư nhân và lợi ích xã hội nhờ đó được thu hẹp.

Điều quan trọng là thuế môi trường không nhất thiết phải làm ô nhiễm bằng 0. Nếu việc loại bỏ đơn vị ô nhiễm cuối cùng có chi phí rất lớn trong khi thiệt hại môi trường tránh được tương đối nhỏ, loại bỏ hoàn toàn có thể không phải kết quả hiệu quả kinh tế. Mục tiêu lý thuyết là đưa hành vi về mức mà chi phí giảm thêm ô nhiễm được cân bằng với lợi ích xã hội của việc giảm ô nhiễm đó.

Tăng chi phí tạo ra động lực giảm ô nhiễm theo nhiều con đường

Tác động của thuế không dừng ở việc làm một sản phẩm đắt hơn. Một tín hiệu giá có thể truyền qua nhiều quyết định kinh tế.

Với người tiêu dùng, giá tương đối cao hơn có thể khiến nhu cầu giảm hoặc chuyển sang sản phẩm thay thế ít gây hại hơn. Nếu nhiên liệu gây ô nhiễm trở nên đắt hơn trong khi phương tiện tiết kiệm năng lượng hoặc nguồn năng lượng sạch trở nên hấp dẫn hơn tương đối, cấu trúc tiêu dùng có thể thay đổi.

Với doanh nghiệp, thuế tạo ra một phép so sánh liên tục giữa hai lựa chọn: trả thuế để tiếp tục gây ô nhiễm hay bỏ chi phí để giảm ô nhiễm.

Giả sử một sắc thuế giả định áp mức 500.000 đồng cho mỗi đơn vị chất ô nhiễm. Doanh nghiệp có ba cơ hội cắt giảm, với chi phí lần lượt là 200.000, 400.000 và 700.000 đồng cho mỗi đơn vị.

Doanh nghiệp có động lực thực hiện hai biện pháp đầu vì bỏ 200.000 hoặc 400.000 đồng để tránh khoản thuế 500.000 đồng là có lợi. Với biện pháp thứ ba, bỏ 700.000 đồng để tránh 500.000 đồng tiền thuế lại không hợp lý về chi phí. Trong mô hình đơn giản, doanh nghiệp sẽ giảm phát thải đến điểm mà:

Chi phí giảm ô nhiễm biên ≈ Mức thuế trên một đơn vị ô nhiễm

Cơ chế này tạo cho mỗi doanh nghiệp quyền tự tìm phương án giảm phát thải rẻ nhất. Doanh nghiệp có công nghệ giảm ô nhiễm rẻ sẽ giảm nhiều hơn; doanh nghiệp có chi phí xử lý cao sẽ chấp nhận trả thuế cho một phần phát thải còn lại.

Ai thực sự chịu chi phí của thuế không chỉ phụ thuộc vào người nộp thuế

Một hiểu nhầm phổ biến là doanh nghiệp đứng tên nộp thuế thì doanh nghiệp nhất thiết chịu toàn bộ gánh nặng kinh tế. Trên thực tế, người có nghĩa vụ nộp thuế theo quy định và người cuối cùng chịu chi phí kinh tế có thể không giống nhau.

Doanh nghiệp có thể chuyển một phần thuế vào giá bán. Khi đó người tiêu dùng chịu một phần chi phí thông qua giá cao hơn. Doanh nghiệp cũng có thể phải hấp thụ một phần thuế bằng lợi nhuận thấp hơn, hoặc sức ép chi phí có thể truyền tới những chủ thể khác trong chuỗi cung ứng.

Mức độ chuyển thuế phụ thuộc đáng kể vào khả năng phản ứng của cung và cầu. Nếu người tiêu dùng dễ dàng chuyển sang sản phẩm thay thế, doanh nghiệp khó tăng giá toàn bộ mà không mất khách. Ngược lại, nếu nhu cầu ít phản ứng với giá và sản phẩm thay thế hạn chế, một phần lớn chi phí có thể được chuyển sang người mua.

Điều này không làm mất cơ chế môi trường của sắc thuế. Dù chi phí cuối cùng được chia sẻ như thế nào, giá tương đối của hành vi gây ô nhiễm đã thay đổi. Chính thay đổi đó tạo động lực điều chỉnh tiêu dùng, sản xuất và đầu tư.

Vì sao thuế tạo động lực đổi mới thay vì chỉ ép giảm sản lượng?

Một tiêu chuẩn cứng có thể yêu cầu mọi doanh nghiệp đạt cùng một mức phát thải hoặc sử dụng một công nghệ nhất định. Thuế môi trường vận hành khác: mỗi đơn vị ô nhiễm tiếp tục phát sinh đều kéo theo một chi phí.

Vì vậy, lợi ích của đổi mới không dừng lại khi doanh nghiệp vừa đạt một ngưỡng tối thiểu. Nếu một công nghệ mới giúp giảm thêm phát thải với chi phí thấp hơn số thuế tránh được, doanh nghiệp vẫn có động lực áp dụng nó.

Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể cân nhắc thay nhiên liệu, cải thiện hiệu suất năng lượng, thay đổi quy trình, tái sử dụng nguyên liệu hoặc đầu tư thiết bị kiểm soát ô nhiễm. Thuế không nhất thiết chỉ định giải pháp nào; nó làm cho những giải pháp giảm tác động môi trường có giá trị kinh tế rõ ràng hơn.

Đây cũng là lý do tín hiệu thuế cần đủ ổn định và có thể dự đoán. Đầu tư công nghệ thường dựa trên dòng chi phí trong nhiều năm. Nếu doanh nghiệp không biết chi phí gây ô nhiễm trong tương lai sẽ được duy trì ra sao, động lực đầu tư dài hạn có thể yếu hơn động lực điều chỉnh ngắn hạn.

Thuế môi trường chỉ hiệu quả khi đánh đúng nguồn gây hại và đủ làm thay đổi hành vi

Không phải cứ đặt tên một khoản thu là “thuế môi trường” thì nó tự động tạo ra kết quả môi trường tốt. Hiệu quả phụ thuộc trước hết vào mối liên hệ giữa cơ sở tính thuế và thiệt hại cần kiểm soát.

Trong điều kiện lý tưởng, đánh thuế trực tiếp trên lượng chất ô nhiễm phát ra tạo tín hiệu sát với tác hại: phát thải nhiều trả nhiều, giảm phát thải trả ít. Khi đo phát thải trực tiếp quá khó hoặc quá tốn kém, thuế có thể được áp lên một đầu vào hoặc sản phẩm có tương quan với ô nhiễm. Tuy nhiên, tín hiệu khi đó kém chính xác hơn nếu cùng một lượng sản phẩm có thể gây mức thiệt hại rất khác nhau tùy công nghệ hoặc cách sử dụng.

Mức thuế cũng phải đủ đáng kể so với chi phí của các lựa chọn thay thế. Nếu khoản thuế quá nhỏ so với lợi ích của hành vi gây ô nhiễm, doanh nghiệp và người tiêu dùng có thể đơn giản trả thuế rồi tiếp tục hành vi cũ. Nếu nhu cầu gần như không phản ứng với giá trong ngắn hạn vì chưa có phương án thay thế, lượng tiêu thụ cũng có thể giảm ít dù số thu ngân sách tăng.

Do đó, khi đánh giá một sắc thuế môi trường, không nên chỉ hỏi “thuế có làm giá tăng không?”. Câu hỏi kinh tế quan trọng hơn là: giá tăng có phản ánh tương đối đúng thiệt hại môi trường và có đủ khả năng thay đổi quyết định ở biên hay không?

Thuế môi trường không đơn thuần là công cụ thu ngân sách

Thuế môi trường có thể tạo nguồn thu, nhưng nguồn thu và cơ chế khuyến khích là hai vấn đề khác nhau. Tác động trực tiếp lên hành vi xuất hiện ngay khi người gây ô nhiễm biết rằng phát sinh thêm một đơn vị hoạt động chịu thuế sẽ làm chi phí của họ tăng thêm.

Vì vậy, ngay cả trước khi xét tiền thuế được sử dụng cho mục đích gì, tín hiệu kinh tế đã tồn tại. Người gây ô nhiễm có thể tránh một phần nghĩa vụ bằng cách giảm hoạt động chịu thuế hoặc chuyển sang phương án sạch hơn.

Theo logic “người gây ô nhiễm phải trả”, chi phí môi trường không nên mặc nhiên bị đẩy hoàn toàn sang cộng đồng. Tuy nhiên, nguyên tắc này rộng hơn riêng công cụ thuế: nó cũng có thể được thực hiện thông qua phí, trách nhiệm bồi thường hoặc các công cụ quản lý khác. Thuế môi trường là một cách tạo tín hiệu giá để thực hiện logic đó, chứ không đồng nhất với toàn bộ nguyên tắc.

Cũng không nên hiểu rằng thuế càng cao thì chính sách càng tốt. Mức thuế quá thấp có thể không thay đổi hành vi; nhưng việc đặt thuế mà không xét thiệt hại, khả năng thay thế, chi phí giảm ô nhiễm và tác động phân bổ cũng có thể tạo chi phí kinh tế không cần thiết. Giá trị của công cụ nằm ở việc làm cho quyết định tư nhân phản ánh tốt hơn chi phí xã hội.

Thuế môi trường hoạt động chủ yếu theo nguyên lý nội hóa ngoại tác tiêu cực: đưa một phần chi phí mà ô nhiễm gây ra cho xã hội vào chi phí của người tạo ra hoạt động đó. Khi gây ô nhiễm trở nên đắt hơn, doanh nghiệp và người tiêu dùng có động lực giảm lượng sử dụng, thay đổi đầu vào, đầu tư công nghệ hoặc chuyển sang phương án sạch hơn.

Vì thế, cơ chế cốt lõi không phải “đánh thuế để buộc mọi hoạt động gây ô nhiễm biến mất”, mà là sửa tín hiệu giá. Một thuế môi trường được thiết kế tốt khiến lựa chọn kinh tế của từng chủ thể tiến gần hơn tới việc phản ánh chi phí thực mà hành vi của họ gây ra cho toàn xã hội.