Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường có nhất thiết xung đột?

Một cách nhìn hữu ích là tách “quy mô kinh tế” khỏi “cường độ tác động môi trường”. Có thể hình dung tổng tác động môi trường bằng quy mô hoạt động kinh tế nhân với tác động trên mỗi đơn vị hoạt động. Nếu GDP tăng 4% nhưng cường độ tác động chỉ giảm 2%, tổng tác động vẫn tăng khoảng 1,9%. Nếu GDP tăng 4% còn cường độ giảm 6%, tổng tác động giảm khoảng 2,2%. Trường hợp thứ nhất là tách tương đối: tác động tăng chậm hơn kinh tế. Trường hợp thứ hai mới là tách tuyệt đối: kinh tế tăng trong khi tổng tác động giảm. Chính phân biệt này giúp tránh kết luận quá sớm rằng cứ “xanh hơn trên mỗi đồng GDP” là môi trường đã được bảo vệ.

Không, xung đột không phải là quy luật tất yếu

Câu trả lời phù hợp nhất là: không nhất thiết xung đột, nhưng cũng không thể mặc định rằng hai mục tiêu luôn đi cùng nhau. Khi sản lượng tăng dựa trên nhiều nhiên liệu hóa thạch, vật liệu nguyên sinh, đất và nước hơn, áp lực môi trường thường tăng. Ngược lại, nếu giá trị kinh tế tăng nhanh hơn nhu cầu vật chất và nếu cường độ ô nhiễm giảm đủ mạnh, nền kinh tế có thể tiếp tục mở rộng trong khi một số tác động môi trường giảm về tuyệt đối.

Dữ liệu mới nhất của IEA minh họa rõ tính “có điều kiện” này. Năm 2025, GDP toàn cầu tăng khoảng 3,1%, trong khi CO₂ liên quan năng lượng tăng khoảng 0,4% lên gần 38,4 tỷ tấn. Điều đó cho thấy kinh tế và phát thải đã tách tương đối—phát thải tăng chậm hơn nhiều so với GDP—nhưng chưa tách tuyệt đối ở quy mô toàn cầu vì tổng phát thải vẫn lập mức cao mới.

Ở chiều ngược lại, bằng chứng cũng bác bỏ ý tưởng rằng giảm phát thải nhất thiết phải đi cùng suy giảm kinh tế. IEA cho biết năm 2024, phát thải CO₂ liên quan năng lượng của các nền kinh tế phát triển giảm 1,1%, chủ yếu nhờ giảm than, tăng nguồn điện phát thải thấp và cải thiện hệ thống năng lượng. OECD cũng ghi nhận những trường hợp dài hạn như Vương quốc Anh, nơi phát thải khí nhà kính giảm 43% trong giai đoạn 1990–2019 trong khi GDP tăng gần 80%. Đây là bằng chứng rằng xung đột không phải quan hệ cơ học một-một.

Tuy vậy, việc một nền kinh tế có thể vừa tăng GDP vừa giảm một chỉ tiêu môi trường không có nghĩa mọi mục tiêu môi trường đều tự động đạt được. Kết luận đúng phải luôn gắn với chỉ tiêu cụ thể, phạm vi đo lường và thời gian quan sát.

Vì sao phát triển kinh tế thường tạo áp lực lên môi trường?

Xung đột thường xuất hiện trước hết vì “hiệu ứng quy mô”. Nếu công nghệ, cơ cấu sản xuất và hành vi tiêu dùng không đổi, nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn thường cần thêm năng lượng, vật liệu, vận tải, xây dựng và hạ tầng. IPCC đánh giá tăng trưởng kinh tế, đo bằng GDP cùng các thành phần chính của nó, vẫn là một trong những động lực mạnh nhất làm phát thải khí nhà kính tăng trong thập niên gần đây.

Cơ chế thứ hai là ngoại tác môi trường. Giá thị trường của điện, nhiên liệu, hàng hóa hay vận tải không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ chi phí do ô nhiễm không khí, phát thải khí nhà kính, suy thoái đất hoặc mất hệ sinh thái gây ra cho xã hội. Khi chi phí môi trường nằm ngoài quyết định của người sản xuất và người tiêu dùng, nền kinh tế có xu hướng sử dụng quá nhiều hoạt động gây ô nhiễm so với mức có lợi cho toàn xã hội. Vì thế, “tăng trưởng” đo bằng giá trị thị trường có thể đi kèm với sự giảm sút của tài sản tự nhiên hoặc chất lượng sống mà GDP không phản ánh đầy đủ. UNEP vì vậy nhấn mạnh nhu cầu phản ánh đầy đủ hơn chi phí tài nguyên và môi trường thông qua các công cụ tài chính, thuế, quy định và quy hoạch.

Cơ chế thứ ba là độ trễ và chi phí chuyển đổi. Một nhà máy, mạng lưới điện, hệ thống giao thông hay cấu trúc đô thị có tuổi thọ dài; lựa chọn hôm nay có thể khóa nền kinh tế vào mô hình tiêu thụ tài nguyên trong nhiều năm. Khi chính sách môi trường siết lại, doanh nghiệp phải thay thiết bị, người lao động phải chuyển kỹ năng và một số hộ gia đình có thể chịu giá năng lượng cao hơn trong ngắn hạn. OECD lưu ý các chính sách giảm phát thải có thể tạo gánh nặng phân phối mang tính lũy thoái trong ngắn hạn nếu không có biện pháp bù đắp, dù tác động tổng thể lên thị trường lao động có thể nhỏ hơn những thay đổi giữa từng ngành và nghề.

Do đó, xung đột thường có thật ở cấp ngành, địa phương, nhóm thu nhập hoặc trong một giai đoạn chuyển đổi. Sai lầm là biến các xung đột cục bộ và ngắn hạn này thành kết luận rằng phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường luôn đối nghịch ở mọi cấp độ.

Điều gì giúp kinh tế tăng trưởng mà tác động môi trường giảm?

Nâng năng suất tài nguyên và năng lượng

Đòn bẩy đầu tiên là tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi đơn vị năng lượng, vật liệu, đất và nước. Hiệu suất năng lượng cao hơn, thiết kế sản phẩm bền hơn, tuần hoàn vật liệu và giảm thất thoát làm cường độ môi trường trên mỗi đơn vị GDP đi xuống. Nhưng hiệu suất chỉ tạo ra tách tuyệt đối khi tốc độ giảm cường độ lớn hơn tốc độ tăng quy mô kinh tế. Vì vậy, một nền kinh tế “hiệu quả hơn” chưa chắc đã có tổng tác động nhỏ hơn.

Trong hệ thống năng lượng, thay đổi công nghệ đã tạo hiệu ứng có thể đo được. IEA ước tính việc triển khai điện mặt trời, điện gió, điện hạt nhân, ô tô điện và máy bơm nhiệt đã tránh khoảng 3 tỷ tấn CO₂ trong năm 2025, tương đương khoảng 8% phát thải CO₂ liên quan năng lượng toàn cầu trong năm đó. Đây không phải bằng chứng rằng công nghệ tự nó giải quyết mọi vấn đề, nhưng cho thấy “hiệu ứng kỹ thuật” có thể đủ lớn để làm suy yếu mối liên hệ giữa tăng hoạt động kinh tế và tăng phát thải.

Chuyển dịch cơ cấu và công nghệ sản xuất

Một nền kinh tế có thể tăng giá trị mà không tăng vật chất theo cùng tỷ lệ nếu cơ cấu dịch chuyển sang hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn và cường độ tài nguyên thấp hơn, đồng thời các ngành vật chất như điện, công nghiệp, xây dựng và vận tải chuyển sang công nghệ sạch hơn. Điểm quan trọng không phải chỉ là “nhiều dịch vụ hơn”, vì dịch vụ vẫn dựa vào điện, hạ tầng và chuỗi cung ứng vật chất; quan trọng là toàn bộ hệ thống cung ứng phải giảm tác động trên mỗi đơn vị nhu cầu cuối cùng.

Mô hình của OECD–UNDP năm 2025 cho thấy một kịch bản khí hậu tham vọng hơn có thể vừa làm giảm mạnh cường độ phát thải vừa duy trì tăng trưởng: so với kịch bản chính sách hiện hành, kịch bản NDC tăng cường làm GDP toàn cầu năm 2040 cao hơn khoảng 0,2% và có thể giảm một nửa cường độ phát thải, nhờ đầu tư công nghệ sạch, hiệu quả năng lượng và tái đầu tư nguồn thu carbon. Đây là kết quả mô hình chứ không phải bảo đảm cho mọi quốc gia, nhưng nó cho thấy về mặt kinh tế vĩ mô, bảo vệ khí hậu không nhất thiết đồng nghĩa hy sinh tăng trưởng.

Sửa tín hiệu giá và khuyến khích đổi mới

Công nghệ và cơ cấu chỉ thay đổi đủ nhanh khi các tín hiệu kinh tế hỗ trợ chúng. Thuế hoặc giá carbon, tiêu chuẩn phát thải, quy chuẩn hiệu suất, loại bỏ trợ cấp gây hại, đầu tư vào lưới điện và giao thông công cộng, tài trợ nghiên cứu và cơ chế mua sắm xanh đều có một mục tiêu chung: đưa chi phí môi trường vào quyết định kinh tế hoặc làm giảm chi phí của lựa chọn sạch hơn.

UNEP nhấn mạnh rằng chuyển đổi sử dụng tài nguyên cần kết hợp quy định, thuế, trợ cấp, hạ tầng, quy hoạch và dòng tài chính thay vì dựa vào một công cụ đơn lẻ. Khi chính sách nhất quán, doanh nghiệp có động lực đổi mới vì thị trường cho công nghệ sạch trở nên lớn và đáng tin cậy hơn; khi chính sách chắp vá, nền kinh tế có thể chỉ chuyển ô nhiễm từ nơi này sang nơi khác hoặc đạt hiệu suất tốt hơn nhưng vẫn tăng tổng khai thác.

Bằng chứng thực tế cho thấy có thể đồng thời đạt được đến đâu?

Bằng chứng hiện có cho thấy ba mức kết quả khác nhau. Ở mức yếu nhất, GDP tăng nhanh hơn phát thải—đó là tách tương đối. Năm 2025 là ví dụ toàn cầu: kinh tế tăng khoảng 3,1% trong khi CO₂ liên quan năng lượng tăng khoảng 0,4%. Cường độ carbon giảm đáng kể, nhưng tổng phát thải vẫn tăng; vì vậy đây chưa phải trạng thái “vừa tăng trưởng vừa giảm phát thải” ở cấp toàn cầu.

Mức mạnh hơn là tách tuyệt đối. Năm 2024, phát thải CO₂ liên quan năng lượng của các nền kinh tế phát triển giảm 1,1% xuống khoảng 10,9 tỷ tấn, trong bối cảnh năng lượng phát thải thấp tiếp tục mở rộng; IEA cho biết điện tái tạo và hạt nhân đã chiếm hơn một nửa sản lượng điện của nhóm này. Những trường hợp dài hạn như Vương quốc Anh cho thấy mức giảm phát thải có thể song hành với tăng GDP trong nhiều thập niên, không chỉ trong suy thoái.

Một phép kiểm tra nghiêm ngặt hơn là xem cả phát thải do sản xuất trong nước và phát thải gắn với tiêu dùng, vì một quốc gia có thể giảm phát thải lãnh thổ bằng cách nhập nhiều hàng hóa phát thải cao. IPCC ghi nhận ít nhất 18 quốc gia đã duy trì giảm phát thải khí nhà kính theo sản xuất và giảm CO₂ theo tiêu dùng trong hơn 10 năm. Điều này cho thấy ở một số nơi, giảm phát thải dài hạn không thể giải thích đơn giản chỉ bằng việc “xuất khẩu ô nhiễm” sang nước khác.

Nhưng không nên ngoại suy các trường hợp đó thành quy luật toàn cầu. IEA cho thấy tổng CO₂ liên quan năng lượng vẫn đạt mức kỷ lục mới trong năm 2025. Nói cách khác, thế giới đã cải thiện cường độ carbon nhanh hơn trước nhưng chưa đạt giảm tuyệt đối ở quy mô toàn cầu. Câu hỏi đúng vì thế không phải “đã có decoupling hay chưa”, mà là decoupling có đủ sâu, đủ lâu và đủ rộng về chỉ tiêu môi trường hay không.

Giới hạn của lập luận “tăng trưởng xanh” nằm ở đâu?

Tách tương đối không đồng nghĩa tách tuyệt đối

Đây là giới hạn dễ bị bỏ qua nhất. Khi cường độ phát thải giảm 3% nhưng nền kinh tế tăng 5%, tổng phát thải vẫn tăng gần 1,9%. Một chính sách có thể rất thành công về hiệu suất nhưng vẫn không đạt mục tiêu môi trường tuyệt đối nếu quy mô tiêu dùng tăng nhanh hơn. Với các vấn đề có ngân sách hoặc ngưỡng sinh thái—như lượng phát thải tích lũy—chỉ số “phát thải trên GDP” không thể thay thế cho tổng lượng phát thải.

Giảm phát thải lãnh thổ chưa chắc giảm dấu chân tiêu dùng

Một quốc gia có thể đóng bớt sản xuất nặng trong nước nhưng tiếp tục tiêu dùng thép, xi măng, hàng điện tử hay hàng may mặc được sản xuất ở nơi khác. Khi đó, chỉ số lãnh thổ cải thiện nhanh hơn dấu chân môi trường thực sự của nhu cầu tiêu dùng. Việc IPCC theo dõi đồng thời phát thải theo sản xuất và theo tiêu dùng phản ánh chính rủi ro đo lường này. Bởi vậy, đánh giá thành công cần xem thương mại và chuỗi cung ứng có chỉ chuyển vị trí tác động hay thực sự làm tổng tác động giảm.

Carbon không đại diện cho toàn bộ môi trường

Ngay cả khi CO₂ giảm tuyệt đối, áp lực lên vật liệu, nước, đất và đa dạng sinh học vẫn có thể tăng. Global Resources Outlook 2024 của UNEP cho biết khai thác tài nguyên toàn cầu đã tăng từ khoảng 30 lên 106 tỷ tấn kể từ năm 1970 và, theo xu hướng hiện tại, có thể tăng thêm 60% vào năm 2060. Báo cáo cũng ước tính khai thác và chế biến tài nguyên liên quan tới hơn 60% lượng phát thải làm nóng hành tinh và 40% tác động sức khỏe do ô nhiễm không khí; riêng khai thác và chế biến sinh khối gắn với khoảng 90% mất đa dạng sinh học liên quan đất và căng thẳng nước.

Những con số này cho thấy không thể dùng một thành tích về carbon để đại diện cho toàn bộ “bảo vệ môi trường”. Một nền kinh tế có thể khử carbon hệ thống điện nhưng vẫn mở rộng khai khoáng, chuyển đổi đất hoặc tạo thêm chất thải. Hiệu ứng bật lại cũng có thể làm mất một phần lợi ích: khi hiệu suất khiến chi phí sử dụng một dịch vụ giảm, nhu cầu có thể tăng và bù lại một phần lượng tài nguyên tiết kiệm. Vì vậy, tăng trưởng xanh chỉ có ý nghĩa mạnh khi tổng áp lực trên các chỉ tiêu quan trọng cùng đi xuống hoặc nằm trong giới hạn chấp nhận được.

Những điều kiện nào giúp hai mục tiêu hỗ trợ nhau trong thực tế?

Điều kiện đầu tiên là đo đúng mục tiêu. Nếu chỉ theo dõi GDP và cường độ carbon, một nền kinh tế có thể trông “xanh” dù tổng phát thải, dấu chân vật liệu hoặc mất hệ sinh thái vẫn tăng. Đánh giá nghiêm ngặt cần ưu tiên chỉ tiêu tuyệt đối khi môi trường có ngưỡng cần tuân thủ, đồng thời theo dõi nhiều chiều: khí nhà kính, chất lượng không khí và nước, sử dụng tài nguyên, đất và đa dạng sinh học. UNEP nhấn mạnh chính việc giảm cường độ tài nguyên phải đi cùng quản trị nhu cầu và lộ trình sử dụng tài nguyên bền vững.

Điều kiện thứ hai là phối hợp chính sách thay vì trông chờ một công nghệ đơn lẻ. Tín hiệu giá cần làm cho ô nhiễm trở nên đắt hơn, nhưng người dân và doanh nghiệp cũng phải có lựa chọn thay thế khả thi thông qua hạ tầng, điện sạch, hiệu quả năng lượng, tiêu chuẩn và đổi mới. Báo cáo OECD–UNDP năm 2025 cho thấy các gói chính sách khí hậu được thiết kế đồng bộ có thể duy trì tăng trưởng và làm giảm mạnh cường độ phát thải; song đây là kết quả phụ thuộc vào đầu tư, cấu trúc chính sách và cách tái phân bổ nguồn lực.

Điều kiện thứ ba là xử lý chi phí chuyển đổi và phân phối. Một chính sách có lợi cho nền kinh tế trong dài hạn vẫn có thể làm một nhóm lao động mất việc, một vùng phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch suy giảm hoặc hộ thu nhập thấp chịu tỷ trọng chi phí năng lượng lớn hơn. OECD cho rằng các tác động ngắn hạn này có thể mang tính lũy thoái và cần được bù đắp bằng thiết kế chính sách phù hợp, đào tạo kỹ năng và hỗ trợ nhóm dễ tổn thương. Nếu bỏ qua phân phối, phản ứng xã hội có thể làm chậm chính quá trình chuyển đổi môi trường.

Điều kiện cuối cùng là tránh áp dụng một công thức cho mọi trình độ phát triển. UNEP lưu ý ở những nơi mức tiêu dùng vật chất đã rất cao, giảm nhu cầu tài nguyên phải trở thành một phần của chiến lược; trong khi ở các nền kinh tế thu nhập thấp, một mức tăng sử dụng tài nguyên có thể vẫn cần thiết để xây dựng hạ tầng và đáp ứng nhu cầu sống cơ bản. Mục tiêu khi đó không phải đóng băng sử dụng tài nguyên, mà là tối đa hóa phúc lợi và giá trị tạo ra trên mỗi đơn vị tài nguyên, đồng thời giữ tác động môi trường trong các nghĩa vụ và giới hạn liên quan.

Vì thế, phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường hỗ trợ nhau khi nền kinh tế không chỉ “sạch hơn trên mỗi đơn vị GDP”, mà thực sự giảm được các áp lực tuyệt đối cần giảm; khi công nghệ sạch được hỗ trợ bởi tín hiệu giá, tiêu chuẩn và hạ tầng; khi tác động không bị chuyển sang nơi khác; và khi chi phí chuyển đổi được phân bổ đủ công bằng để chính sách có thể duy trì lâu dài.

Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường không nhất thiết xung đột, nhưng cũng không có cơ chế tự động bảo đảm chúng đồng thời đạt được. Bằng chứng cho thấy một số nền kinh tế đã tăng GDP trong khi giảm phát thải tuyệt đối, và công nghệ sạch đang làm suy yếu mối liên hệ giữa hoạt động kinh tế với CO₂. Tuy nhiên, ở quy mô toàn cầu, tổng phát thải vẫn tăng và áp lực vật liệu, đất, nước hay đa dạng sinh học đặt ra những giới hạn rộng hơn câu chuyện carbon.

Vì vậy, tiêu chuẩn đánh giá không nên là “kinh tế có tăng và cường độ ô nhiễm có giảm hay không”, mà là “giá trị và phúc lợi có tăng trong khi những tác động môi trường cần giảm thực sự giảm về tuyệt đối, không bị chuyển sang nơi khác và không tạo chi phí xã hội không thể duy trì hay không”. Khi các điều kiện đó được đáp ứng, hai mục tiêu có thể bổ trợ nhau; khi chúng không được đáp ứng, xung đột vẫn là một rủi ro rất thực.