Tăng trưởng kinh tế và môi trường chịu áp lực lẫn nhau ra sao?

Có thể hình dung mối quan hệ bằng một biểu thức đơn giản:

Tổng áp lực môi trường ≈ Quy mô hoạt động kinh tế × Cường độ môi trường trên mỗi đơn vị hoạt động

Vì vậy, tăng trưởng tạo ra một hiệu ứng quy mô làm áp lực tăng, trong khi tiến bộ công nghệ, thay đổi cơ cấu ngành và nâng cao hiệu quả có thể tạo ra hiệu ứng ngược lại. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào hiệu ứng nào mạnh hơn.

Mối quan hệ cũng không chỉ đi một chiều. Môi trường cung cấp tài nguyên, khả năng hấp thụ chất thải và các dịch vụ hệ sinh thái mà hoạt động kinh tế phụ thuộc vào. Khi những nền tảng này suy giảm, chi phí sản xuất, rủi ro và thiệt hại kinh tế có thể tăng lên. Vì thế, vấn đề cốt lõi không phải chỉ là kinh tế có tăng trưởng hay không, mà là quy mô kinh tế tăng nhanh đến đâu so với tốc độ giảm cường độ sử dụng tài nguyên và gây ô nhiễm.

Quy mô kinh tế lớn hơn tạo áp lực môi trường bằng cơ chế nào?

Giả sử một nền kinh tế sản xuất thêm 10% hàng hóa và dịch vụ trong khi công nghệ, nguồn năng lượng, cơ cấu ngành và cách tiêu dùng không thay đổi. Khi đó, về nguyên tắc, nền kinh tế phải vận hành nhiều nhà máy hơn, vận chuyển nhiều hàng hóa hơn, cung cấp nhiều điện hơn và xử lý lượng vật chất lớn hơn. Nhu cầu đầu vào và lượng chất thải đầu ra vì thế cũng có xu hướng tăng.

Đây là hiệu ứng quy mô. Nó không khẳng định mỗi 1% tăng GDP luôn tạo chính xác 1% áp lực môi trường. Cơ chế quan trọng nằm ở việc một nền kinh tế lớn hơn thường chứa nhiều hoạt động vật chất hơn.

Có thể mô tả tổng áp lực (P) bằng hai thành phần: quy mô hoạt động (Y) và cường độ môi trường (I) trên mỗi đơn vị hoạt động. Khi đó, (P = Y × I). Nếu GDP tăng trong khi (I) không giảm, tổng áp lực tăng. Nếu (I) giảm nhưng giảm chậm hơn tốc độ tăng của (Y), tổng áp lực vẫn có thể tăng.

Cách nhìn này giải thích tại sao cải thiện hiệu suất không tự động đồng nghĩa với cải thiện môi trường ở cấp toàn nền kinh tế. IPCC trong các đánh giá về phát thải đã chỉ ra rằng sự gia tăng hoạt động kinh tế là một trong những động lực quan trọng làm phát thải tăng, trong khi cải thiện cường độ năng lượng và cường độ carbon có tác dụng bù trừ. Vấn đề là mức bù trừ có đủ lớn để vượt hiệu ứng quy mô hay không.

Vì vậy, không nên hiểu quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và môi trường theo kiểu “GDP tăng thì môi trường chắc chắn xấu đi”. Kết luận chính xác hơn là: GDP tăng tạo thêm áp lực từ quy mô, còn mức tác động cuối cùng phụ thuộc vào công nghệ, cơ cấu sản xuất, nguồn năng lượng và cách sử dụng tài nguyên.

Tài nguyên và năng lượng chịu áp lực ra sao khi sản lượng tăng?

Nền kinh tế không chỉ là những giao dịch được ghi bằng tiền. Phía sau GDP là một hệ thống vật chất gồm khai thác nguyên liệu, sản xuất năng lượng, chế biến, xây dựng, vận tải, phân phối và tiêu dùng.

Khi sản lượng tăng, nhu cầu về khoáng sản, kim loại, vật liệu xây dựng, nhiên liệu và sinh khối có thể tăng theo. Một nền kinh tế xây thêm nhà ở và hạ tầng cần thép, xi măng, cát và năng lượng. Sản xuất nhiều thiết bị điện tử cần thêm kim loại và chuỗi chế biến. Mức tiêu dùng cao hơn cũng tạo nhu cầu đối với hàng hóa, vận tải và cơ sở vật chất hỗ trợ.

Global Resources Outlook 2024 của International Resource Panel thuộc UNEP cho thấy quy mô khai thác tài nguyên thiên nhiên toàn cầu đã tăng khoảng ba lần trong 50 năm và, nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn, có thể tăng thêm gần 60% từ mức năm 2020 đến năm 2060. Điều này minh họa một đặc điểm quan trọng của tăng trưởng hiện đại: mở rộng giá trị kinh tế vẫn gắn với một lượng vật chất rất lớn được đưa qua hệ thống sản xuất.

Năng lượng là một mắt xích đặc biệt quan trọng. Khai thác nguyên liệu cần năng lượng; biến nguyên liệu thành sản phẩm cần năng lượng; vận chuyển và vận hành sản phẩm tiếp tục cần năng lượng. Khi nguồn cung năng lượng vẫn phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch, hiệu ứng quy mô của nền kinh tế còn chuyển thành áp lực khí hậu.

Ngay cả sự chuyển dịch sang nền kinh tế dịch vụ cũng không làm dòng vật chất biến mất hoàn toàn. Trung tâm dữ liệu cần điện và thiết bị; tài chính và thương mại cần văn phòng, mạng viễn thông và hạ tầng; du lịch cần vận tải và lưu trú. Cường độ vật chất có thể thấp hơn một số ngành công nghiệp nặng, nhưng không bằng không.

Do đó, câu hỏi cần theo dõi không chỉ là GDP tăng bao nhiêu mà còn là mỗi đơn vị GDP cần bao nhiêu vật chất và năng lượng, và tổng nhu cầu vật chất của toàn nền kinh tế cuối cùng đang tăng hay giảm.

Phát thải, chất thải, đất và nước tăng theo những kênh nào?

Dòng vật chất đi vào nền kinh tế cuối cùng phải đi đâu đó. Một phần trở thành tài sản tồn tại lâu dài như nhà cửa và máy móc; một phần trở thành sản phẩm tiêu dùng; phần còn lại xuất hiện dưới dạng khí thải, nước thải, nhiệt thải hoặc chất thải rắn. Vì vậy, mở rộng đầu vào vật chất thường kéo theo áp lực ở phía đầu ra.

Với khí hậu, cơ chế dễ thấy nhất là năng lượng hóa thạch. Sản xuất và vận tải nhiều hơn làm nhu cầu năng lượng tăng; nếu lượng năng lượng bổ sung vẫn đến từ than, dầu hoặc khí, phát thải CO₂ tăng theo. Công nghệ sạch hơn có thể giảm phát thải trên mỗi đơn vị sản lượng, nhưng tổng phát thải chỉ giảm khi mức giảm cường độ đủ lớn để vượt mức tăng hoạt động.

Chất thải cũng chịu hiệu ứng tương tự. Số lượng sản phẩm lưu thông lớn hơn đồng nghĩa với lượng bao bì, sản phẩm hết vòng đời và phụ phẩm sản xuất lớn hơn, trừ khi tuổi thọ sản phẩm, tái sử dụng, tuần hoàn vật liệu và hiệu suất sản xuất cải thiện đủ mạnh. Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở cách xử lý rác sau khi phát sinh, mà bắt đầu từ chính lượng vật chất được đưa vào nền kinh tế.

Áp lực lên đất và nước thường gián tiếp hơn nhưng vẫn xuất phát từ quy mô. Mở rộng nông nghiệp, khai khoáng, đô thị và cơ sở hạ tầng có thể cạnh tranh về diện tích. Sản xuất công nghiệp, năng lượng và nông nghiệp cùng sử dụng nước, trong khi ô nhiễm lại làm giảm phần nguồn nước có thể sử dụng an toàn.

Ở đây cần phân biệt áp lực môi trường với thiệt hại môi trường. Hai nhà máy có thể sử dụng cùng một lượng nước nhưng gây hậu quả khác nhau nếu đặt tại khu vực có mức khan hiếm nước khác nhau. Một lượng phát thải tương tự cũng có thể tạo mức rủi ro sức khỏe khác nhau tùy vị trí và mật độ dân cư. Vì vậy, quy mô vật chất cho biết sức ép tổng quát, còn thiệt hại thực tế phụ thuộc thêm vào địa điểm, khả năng phục hồi của hệ sinh thái và mức độ phơi nhiễm.

Vì sao hiệu quả công nghệ chưa chắc làm tổng áp lực giảm?

Một trong những hiểu nhầm phổ biến nhất là cho rằng sử dụng ít tài nguyên hơn cho mỗi đơn vị GDP đồng nghĩa tổng sử dụng tài nguyên đang giảm. Hai kết luận này khác nhau.

Giả sử cường độ môi trường của nền kinh tế giảm 3% trong một năm nhưng quy mô hoạt động tăng 5%. Nếu các yếu tố khác không đổi, tổng áp lực sẽ biến động xấp xỉ theo (1,05 × 0,97), tức vẫn tăng khoảng 1,85%. Nền kinh tế đã hiệu quả hơn, nhưng vì nó lớn lên nhanh hơn tốc độ cải thiện hiệu quả nên tổng áp lực vẫn cao hơn.

Ngoài ra còn có hiệu ứng phản hồi từ chính việc tăng hiệu quả. Khi một công nghệ sử dụng ít năng lượng hoặc nguyên liệu hơn, chi phí vận hành có thể giảm. Giá sử dụng thực tế thấp hơn có thể khuyến khích người dùng sử dụng nhiều hơn hoặc giải phóng thu nhập cho những hoạt động tiêu dùng khác. Đây là một dạng hiệu ứng bật lại: một phần lợi ích môi trường dự kiến từ hiệu suất bị nhu cầu gia tăng hấp thụ.

Điều này không có nghĩa cải thiện công nghệ là vô ích. Ngược lại, giảm cường độ môi trường là điều kiện quan trọng để kinh tế có thể tăng mà áp lực không tăng tương ứng. Nhưng hiệu quả phải được đánh giá ở cấp tổng hệ thống, không chỉ trên từng sản phẩm.

Một chiếc xe tiêu thụ ít nhiên liệu hơn mỗi kilomet là cải thiện kỹ thuật. Nhưng nếu tổng số xe, số kilomet di chuyển và kích thước phương tiện cùng tăng mạnh, tổng nhiên liệu vẫn có thể không giảm. Tương tự, một nhà máy sử dụng ít vật liệu hơn cho mỗi sản phẩm chưa đảm bảo tổng khai thác vật liệu giảm nếu số sản phẩm tăng nhanh.

Vì vậy, chỉ số quan trọng không phải “công nghệ có hiệu quả hơn không?” mà là “tổng áp lực sau khi tính cả tăng trưởng quy mô có thực sự thấp hơn không?”

Khi nào tăng trưởng có thể tách rời khỏi áp lực môi trường?

Khái niệm tách rời giúp phân biệt hai trường hợp rất khác nhau.

Tách rời tương đối xảy ra khi áp lực môi trường vẫn tăng nhưng chậm hơn GDP. Ví dụ, GDP tăng 5% trong khi tiêu thụ một loại tài nguyên chỉ tăng 2%. Cường độ tài nguyên trên mỗi đơn vị GDP đã giảm, nhưng tổng lượng tài nguyên sử dụng vẫn cao hơn.

Tách rời tuyệt đối mạnh hơn: GDP tăng trong khi tổng áp lực môi trường giảm. Nếu mục tiêu là giảm phát thải, khai thác tài nguyên hoặc một dạng áp lực đang vượt giới hạn môi trường, đây mới là điều kiện có ý nghĩa quyết định.

Theo biểu thức (P = Y × I), để tách rời tuyệt đối xảy ra, cường độ môi trường phải giảm nhanh hơn tốc độ tăng quy mô kinh tế. GDP tăng 3%, chẳng hạn, sẽ không đủ để tổng áp lực giảm nếu cường độ chỉ giảm 1%.

Tuy nhiên, ngay cả khi quan sát thấy tách rời tuyệt đối đối với một chỉ tiêu, cũng không nên suy rộng thành kết luận rằng toàn bộ mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và môi trường đã được giải quyết. Một nền kinh tế có thể giảm phát thải CO₂ trong lãnh thổ nhưng vẫn tăng dấu chân vật liệu thông qua hàng hóa nhập khẩu. Áp lực khí hậu có thể giảm trong khi áp lực lên khoáng sản, đất hoặc đa dạng sinh học chưa giảm.

Đây là lý do phạm vi đo lường rất quan trọng. Số liệu theo lãnh thổ ghi nhận những gì diễn ra bên trong biên giới; cách tiếp cận theo tiêu dùng cố gắng tính cả áp lực nằm trong chuỗi cung ứng của hàng hóa nhập khẩu. Nếu sản xuất gây ô nhiễm chuyển sang nước khác, chỉ số trong nước có thể đẹp lên mà dấu chân tiêu dùng thay đổi ít hơn.

Do đó, nói rằng tăng trưởng đã “xanh hơn” chưa đủ để chứng minh tổng áp lực đã giảm. Cần xác định rõ áp lực nào, tính trong phạm vi nào và đang tách rời tương đối hay tuyệt đối.

Môi trường suy thoái phản hồi ngược lên tăng trưởng như thế nào?

Quan hệ giữa kinh tế và môi trường trở thành một vòng phản hồi vì môi trường không chỉ là nơi nhận chất thải. Nó còn là một phần của nền tảng sản xuất.

Đất, nước, sinh khối, khoáng sản và năng lượng là đầu vào. Hệ sinh thái hỗ trợ thụ phấn, điều tiết nước, bảo vệ bờ biển và nhiều chức năng khác. Khí hậu ổn định làm giảm rủi ro đối với hạ tầng, lao động và sản xuất nông nghiệp. Khi những chức năng này suy yếu, nền kinh tế phải dành thêm nguồn lực để thay thế, phòng vệ hoặc khắc phục thiệt hại.

Sự suy thoái có thể tác động qua nhiều cơ chế. Tài nguyên dễ khai thác cạn dần có thể khiến hoạt động khai thác phải đi sâu hơn, xa hơn hoặc xử lý quặng có hàm lượng thấp hơn, làm tăng chi phí vật chất và năng lượng. Ô nhiễm không khí và nhiệt độ cực đoan có thể ảnh hưởng sức khỏe và năng suất lao động. Thiên tai có thể phá hủy vốn vật chất và làm gián đoạn chuỗi cung ứng. Suy thoái đất và thiếu nước có thể làm sản lượng nông nghiệp biến động mạnh hơn.

Vì vậy, một phần tăng trưởng quan sát được cũng có thể phải dùng để bù cho những tổn thất do áp lực môi trường trước đó tạo ra. GDP vẫn có thể tăng trong khi chi phí phòng chống, sửa chữa và thích ứng ngày càng lớn. Điều này cho thấy GDP và trạng thái môi trường đo những khía cạnh khác nhau: tăng sản lượng kinh tế không tự động chứng minh nền tảng tự nhiên của nền kinh tế đang được duy trì.

Đó cũng là lý do mối quan hệ “lẫn nhau” trong tăng trưởng kinh tế và môi trường cần được nhìn theo vòng phản hồi. Quy mô kinh tế lớn hơn có thể làm dòng tài nguyên và chất thải tăng; khi áp lực tích lũy vượt khả năng tái tạo hoặc hấp thụ của môi trường, hậu quả lại quay về dưới dạng chi phí, thiệt hại và rủi ro đối với chính nền kinh tế.

Tăng trưởng kinh tế tạo thêm áp lực môi trường chủ yếu thông qua hiệu ứng quy mô: sản xuất và tiêu dùng nhiều hơn thường đòi hỏi thêm tài nguyên, năng lượng, đất, nước và tạo ra nhiều dòng chất thải hơn. Công nghệ sạch hơn, nâng cao hiệu suất và thay đổi cơ cấu kinh tế có thể giảm áp lực trên mỗi đơn vị GDP, nhưng điều đó chưa đủ để kết luận tổng áp lực đang giảm.

Điểm quyết định là tương quan giữa hai tốc độ. Nếu quy mô kinh tế tăng nhanh hơn mức giảm cường độ môi trường, tổng sức ép vẫn tăng. Chỉ khi cường độ giảm đủ nhanh để tổng sử dụng tài nguyên, phát thải hoặc dạng áp lực liên quan thực sự đi xuống mới xuất hiện tách rời tuyệt đối.

Vì thế, câu hỏi quan trọng nhất không phải là lựa chọn giữa “tăng trưởng” và “môi trường” như hai mục tiêu hoàn toàn đối lập. Cần xác định liệu giá trị kinh tế có thể tăng trong khi dòng vật chất và áp lực môi trường tuyệt đối giảm đủ nhanh, đồng thời không chuyển gánh nặng sang khu vực địa lý hoặc loại tác động khác. Nếu điều đó không xảy ra, quy mô kinh tế càng lớn sẽ càng làm bài toán môi trường trở nên khó hơn, và sự suy thoái môi trường cuối cùng có thể quay lại hạn chế chính khả năng tăng trưởng.