Những nguyên tắc định giá môi trường cần được tuân thủ

Điểm này đặc biệt quan trọng khi đọc kết quả định giá. Một khu rừng, vùng đất ngập nước hay nguồn nước có thể tạo đồng thời nhiều loại lợi ích cho những nhóm người khác nhau, tại những thời điểm khác nhau. Vì vậy, giá trị được ước tính phụ thuộc vào đối tượng được định giá, thay đổi môi trường đang xét, kịch bản so sánh, nhóm dân cư chịu tác động, khoảng thời gian phân tích và phương pháp đo lường.

Do đó, một kết quả định giá có ý nghĩa không phải chỉ vì nó được biểu diễn bằng tiền. Giá trị của kết quả nằm ở việc đối tượng, phạm vi, cơ chế tạo lợi ích, giả định và giới hạn của phép định giá được xác định nhất quán. Đây là nền tảng của các nguyên tắc dưới đây.

Xác định rõ đối tượng và mục đích định giá trước khi tính toán

Nguyên tắc đầu tiên là phải trả lời rõ đang định giá cái gì và để phản ánh thay đổi nào. “Giá trị của một hệ sinh thái” là một cách diễn đạt quá rộng nếu chưa xác định dịch vụ hoặc lợi ích cụ thể mà hệ sinh thái đó cung cấp.

Chẳng hạn, một vùng đất ngập nước có thể góp phần điều tiết lũ, cải thiện chất lượng nước, cung cấp sinh cảnh, hỗ trợ khai thác thủy sản và tạo giá trị giải trí. Các lợi ích này có cơ chế hình thành và đối tượng hưởng lợi khác nhau. Không thể mặc nhiên coi một con số duy nhất là giá trị đại diện cho mọi chức năng của vùng đất ngập nước.

Đối tượng định giá vì thế cần được xác định theo chuỗi logic: tài nguyên hoặc hệ sinh thái → thay đổi về trạng thái hoặc dịch vụ → tác động đến con người → thay đổi phúc lợi kinh tế.

Mục đích định giá cũng quyết định phạm vi cần đo. Một nghiên cứu phục vụ đánh giá thiệt hại do suy thoái môi trường có thể cần một phạm vi khác với nghiên cứu đánh giá lợi ích của dự án phục hồi. Nếu mục đích và đối tượng không rõ ngay từ đầu, việc lựa chọn dữ liệu, phương pháp và cách tổng hợp sau đó rất dễ trở nên không nhất quán.

Vì vậy, trước khi hỏi “giá trị bằng bao nhiêu?”, cần xác định trước “giá trị của thay đổi nào, đối với ai và phục vụ quyết định nào?”.

Định giá phần thay đổi so với một kịch bản cơ sở

Giá trị kinh tế thường có ý nghĩa nhất khi phản ánh sự thay đổi phúc lợi giữa hai trạng thái, thay vì cố gắng tìm một mức giá tuyệt đối cho toàn bộ tự nhiên.

Điều này đòi hỏi phải xây dựng một kịch bản cơ sở, tức trạng thái được giả định sẽ xảy ra nếu không có chính sách, dự án hoặc biến động đang được đánh giá. Kết quả định giá sau đó phản ánh chênh lệch giữa kịch bản cơ sở và kịch bản có thay đổi.

Ví dụ giả định, một chương trình phục hồi tác động thực tế đến 200 ha trong một vùng sinh thái rộng 1.000 ha. Nếu lợi ích chỉ phát sinh từ phần diện tích được cải thiện, việc lấy giá trị bình quân trên một hecta rồi nhân ngay với toàn bộ 1.000 ha có thể phóng đại lợi ích. Phạm vi tính phải tương ứng với thay đổi thực tế về dịch vụ môi trường, không chỉ với tổng diện tích địa lý.

Nguyên tắc này còn liên quan đến giá trị biên. Giá trị của một đơn vị tài nguyên tăng hoặc giảm thêm có thể thay đổi theo mức độ khan hiếm và trạng thái ban đầu. Một hecta sinh cảnh được phục hồi trong khu vực còn rất ít sinh cảnh tương tự có thể mang ý nghĩa khác với một hecta trong khu vực mà dịch vụ đó vẫn rất dồi dào.

Vì vậy, kết quả định giá phải gắn với baseline rõ ràng, mức thay đổi rõ ràng và điều kiện ban đầu rõ ràng. Nếu thiếu ba yếu tố này, một con số tiền tệ dù rất chính xác về mặt số học vẫn có thể không có ý nghĩa kinh tế rõ ràng.

Bao quát đúng tổng giá trị kinh tế nhưng không đếm trùng

Tài nguyên và môi trường có thể tạo ra cả giá trị sử dụng và giá trị không gắn trực tiếp với việc sử dụng hiện tại. Khung tổng giá trị kinh tế giúp nhận diện những nhóm lợi ích khác nhau để tránh bỏ sót các giá trị không có thị trường rõ ràng.

Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng không phải là “càng cộng nhiều thành phần càng tốt”. Mục tiêu là nhận diện các thành phần phúc lợi thực sự khác biệt và chỉ cộng chúng khi chúng không trùng lặp.

Đếm trùng thường xảy ra khi vừa định giá một quá trình sinh thái trung gian, vừa cộng toàn bộ lợi ích cuối cùng mà quá trình đó tạo ra. Chẳng hạn, khả năng lọc nước của hệ sinh thái có thể góp phần cải thiện chất lượng nước, từ đó tác động đến sức khỏe, chi phí xử lý hoặc hoạt động giải trí. Nếu một kết quả đã đo toàn bộ lợi ích cuối cùng thông qua những tác động này, việc cộng thêm toàn bộ “giá trị lọc nước” được tính theo cùng chuỗi tác động có thể khiến một lợi ích bị ghi nhận hai lần.

Một vấn đề tương tự xuất hiện khi nhiều phương pháp định giá cùng đo một phần của cùng thay đổi phúc lợi. Hai con số được tạo bởi hai kỹ thuật khác nhau không đồng nghĩa với hai loại giá trị độc lập có thể cộng lại.

Do đó, khi xây dựng tổng giá trị kinh tế cần lập rõ quan hệ giữa chức năng sinh thái, dịch vụ cuối cùng, người hưởng lợi và thước đo phúc lợi. Chỉ những thành phần độc lập về mặt kinh tế mới có thể được tổng hợp mà không làm phóng đại kết quả.

Chọn thước đo phúc lợi và phương pháp phù hợp với loại giá trị

Trong kinh tế học môi trường, giá trị không nhất thiết bằng chi phí tạo ra tài nguyên, chi phí phục hồi hoặc giá của một hàng hóa tương tự. Giá trị kinh tế về nguyên tắc liên quan đến mức thay đổi phúc lợi mà cá nhân hoặc cộng đồng nhận được hoặc phải chịu.

Các thước đo như mức sẵn lòng chi trả để đạt được một cải thiện môi trường hoặc tránh một tổn thất, và mức sẵn lòng chấp nhận bồi thường trong những bối cảnh phù hợp, giúp kết nối thay đổi môi trường với phúc lợi con người. Tuy nhiên, hai thước đo này không thể được thay thế cho nhau một cách máy móc vì kết quả có thể phụ thuộc vào quyền lợi ban đầu, khả năng thay thế và bối cảnh ra quyết định.

Phương pháp định giá cũng phải phù hợp với loại giá trị cần đo. Khi tác động môi trường làm thay đổi một hàng hóa có thị trường, dữ liệu thị trường có thể cung cấp thông tin trực tiếp hoặc gián tiếp. Với các giá trị không thể quan sát qua hành vi thị trường, cần những cách tiếp cận khác để suy ra hoặc khảo sát thay đổi phúc lợi.

Điều quan trọng là không chọn phương pháp chỉ vì phương pháp đó dễ thực hiện hoặc tạo được một con số. Một phương pháp chỉ có giá trị khi cơ chế mà nó đo phù hợp với chính loại lợi ích hoặc tổn thất đang được nghiên cứu.

Cũng cần lưu ý rằng mức sẵn lòng chi trả chịu ảnh hưởng bởi khả năng chi trả. Vì vậy, một nhóm dân cư có thu nhập thấp không nhất thiết nhận được ít lợi ích sinh thái hơn chỉ vì giá trị tiền tệ quan sát hoặc ước tính thấp hơn. Khi diễn giải kết quả, cần tách biệt giữa giá trị kinh tế được đo theo hành vi hoặc sở thích với các nhận định rộng hơn về công bằng và quyền tiếp cận tài nguyên.

Giữ nhất quán phạm vi không gian, dân số và thời gian

Một giá trị môi trường chỉ có thể được tổng hợp hợp lý khi xác định đúng ai thực sự nhận lợi ích hoặc chịu thiệt hại.

Nếu một khảo sát cho ra giá trị bình quân trên mỗi hộ gia đình, không thể mặc nhiên nhân con số đó với toàn bộ số hộ của một tỉnh hoặc một quốc gia. Việc tổng hợp phải dựa trên phạm vi ảnh hưởng thực tế, khả năng tiếp cận dịch vụ, khoảng cách, mức độ sử dụng và những yếu tố quyết định xem nhóm dân cư nào thực sự có liên quan.

Phạm vi không gian còn phải tương thích với quy mô sinh thái. Một thay đổi về chất lượng nước ở thượng nguồn có thể tạo tác động ở nhiều vị trí phía hạ lưu, trong khi lợi ích giải trí của một công viên có thể giảm khi khoảng cách đến người sử dụng tăng. Sử dụng cùng một giá trị đơn vị cho mọi vị trí mà không kiểm tra sự khác biệt này có thể làm sai kết quả tổng hợp.

Thời gian cũng phải được xử lý nhất quán. Lợi ích môi trường có thể phát sinh trong nhiều năm, trong khi chi phí hoặc tổn thất có thể xảy ra ngay lập tức. Các dòng giá trị ở những thời điểm khác nhau không nên được cộng trực tiếp mà không đưa về cùng một thời điểm so sánh.

Về kỹ thuật, giá trị hiện tại có thể được biểu diễn dưới dạng:

PV = Σ Bₜ / (1 r)ᵗ

trong đó Bₜ là lợi ích ở thời điểm t và r là tỷ lệ chiết khấu được sử dụng.

Tác động của giả định này có thể rất lớn. Ví dụ minh họa, nếu một lợi ích không đổi là 100 triệu đồng mỗi năm trong 20 năm, giá trị hiện tại xấp xỉ 1,49 tỷ đồng khi dùng tỷ lệ 3%, nhưng chỉ khoảng 0,98 tỷ đồng khi dùng tỷ lệ 8%. Đây không phải là khuyến nghị sử dụng 3% hay 8%; ví dụ chỉ cho thấy kết quả định giá dài hạn có thể thay đổi đáng kể theo giả định chiết khấu.

Do đó, lựa chọn phạm vi dân số, không gian, thời gian và tỷ lệ chiết khấu phải được công bố rõ thay vì bị ẩn trong phép tính.

Xử lý bất định và thận trọng khi chuyển giá trị từ nghiên cứu khác

Định giá môi trường thường phải làm việc với bất định ở nhiều tầng: phản ứng của hệ sinh thái, mức độ tác động đến con người, hành vi của người hưởng lợi, dữ liệu kinh tế và tham số của mô hình.

Vì vậy, một con số duy nhất không nên tạo cảm giác chính xác tuyệt đối nếu các đầu vào còn nhiều bất định. Khi một giả định quan trọng có thể làm thay đổi kết luận, cần kiểm tra độ nhạy bằng cách thay đổi giả định đó trong một khoảng hợp lý và quan sát mức biến động của kết quả.

Nguyên tắc tương tự áp dụng với chuyển giao giá trị, tức sử dụng kết quả từ một nghiên cứu đã có cho địa điểm hoặc bối cảnh khác. Cách làm này có thể hữu ích khi nguồn lực nghiên cứu hạn chế, nhưng giá trị không thể được chuyển chỉ vì hai địa điểm cùng có “rừng”, “hồ” hoặc “đất ngập nước”.

Khả năng chuyển giao phụ thuộc vào mức tương đồng về loại thay đổi môi trường, quy mô, chất lượng hệ sinh thái, nhóm dân cư hưởng lợi, thu nhập, mức độ khan hiếm, hàng hóa thay thế và bối cảnh của nghiên cứu. Nếu những yếu tố này khác nhau đáng kể, việc sao chép một giá trị tiền tệ trên mỗi hecta hoặc mỗi hộ có thể tạo ra độ chính xác giả.

Do đó, bất định không phải là phần phụ cần che giấu để kết quả trông chắc chắn hơn. Nó là một phần của chính kết quả định giá. Một ước lượng có khoảng bất định và giả định minh bạch thường hữu ích hơn một con số rất cụ thể nhưng không cho biết nó nhạy với điều kiện nào.

Diễn giải kết quả như một giá trị phụ thuộc bối cảnh, không phải “giá thật” duy nhất

Nguyên tắc cuối cùng quyết định cách sử dụng toàn bộ kết quả: không tách con số định giá khỏi bối cảnh đã tạo ra nó.

Một kết quả cần đi kèm ít nhất với đối tượng được định giá, kịch bản cơ sở, mức thay đổi môi trường, nhóm dân cư liên quan, khoảng thời gian, phương pháp, các giả định chính và những thành phần giá trị đã hoặc chưa được bao phủ.

Nếu nghiên cứu chỉ đo một phần lợi ích, kết quả phải được diễn giải là giá trị của phần lợi ích đó, không phải giá trị toàn bộ hệ sinh thái. Ngược lại, nếu một thành phần không thể định lượng đáng tin cậy, việc không chuyển nó thành tiền không đồng nghĩa với việc thành phần đó có giá trị bằng không.

Đây cũng là lý do không nên so sánh trực tiếp hai con số định giá nếu chúng được xây dựng từ phạm vi khác nhau. Một nghiên cứu có thể đo giá trị sử dụng trong một năm, trong khi nghiên cứu khác bao gồm cả giá trị không sử dụng trong nhiều thập kỷ. Việc kết luận giá trị ở nơi này “cao hơn” nơi kia chỉ từ hai con số cuối cùng có thể là một diễn giải sai.

Tính minh bạch vì vậy là một phần của chất lượng định giá, không chỉ là yêu cầu trình bày. Người sử dụng kết quả phải có khả năng hiểu con số đại diện cho điều gì, không đại diện cho điều gì và sẽ thay đổi ra sao nếu các giả định chủ chốt thay đổi.

Các nguyên tắc định giá môi trường có thể quy về một yêu cầu xuyên suốt: định giá đúng thay đổi phúc lợi trong một phạm vi được xác định rõ, thay vì cố gắng tìm một mức giá tuyệt đối cho tự nhiên. Muốn làm được điều đó, cần xác định chính xác đối tượng và kịch bản cơ sở, nhận diện đầy đủ nhưng không đếm trùng các thành phần giá trị, sử dụng thước đo và phương pháp phù hợp, kiểm soát phạm vi không gian – dân số – thời gian, đồng thời xử lý công khai bất định và các giả định.

Khi những điều kiện này được tuân thủ, con số tiền tệ trở thành một chỉ báo kinh tế có thể diễn giải và sử dụng có trách nhiệm. Khi chúng bị bỏ qua, sự chính xác về số học không thể bảo đảm rằng kết quả phản ánh đúng giá trị của tài nguyên và môi trường.