Lựa chọn bất lợi trong môi trường làm sai lệch kết quả thế nào?

Sai lệch xuất hiện vì thông tin riêng không phân bố ngẫu nhiên: chính những người hoặc dự án có đặc điểm nhất định có thể có động cơ tham gia mạnh hơn. Vì vậy, cơ chế thị trường hoặc chương trình môi trường không chỉ gặp vấn đề “không biết chính xác chất lượng”, mà còn có thể thu hút một tập hợp đối tượng khác với tập hợp mà người thiết kế chính sách muốn hỗ trợ.

Hệ quả cuối cùng là số tiền chi ra, số hợp đồng được ký hoặc số tín chỉ được cấp có thể trông hợp lệ về mặt giao dịch nhưng không tương ứng với cùng một mức cải thiện môi trường thực tế. Đây là lý do lựa chọn bất lợi cần được phân biệt với một lỗi đo lường đơn thuần.

Lựa chọn bất lợi bắt đầu từ thông tin riêng trước khi giao dịch diễn ra

Cấu trúc cốt lõi gồm hai phía. Một phía — người bán, chủ đất, nhà phát triển dự án hoặc doanh nghiệp — hiểu rõ hơn đặc điểm thực của đối tượng. Phía còn lại — người mua, cơ quan quản lý hoặc đơn vị tài trợ — phải đưa ra quyết định dựa trên thông tin quan sát được, báo cáo hoặc tín hiệu thay thế.

Nếu đặc điểm ẩn quyết định giá trị môi trường của giao dịch, người ra quyết định không thể định giá chính xác từng trường hợp. Họ có thể phải sử dụng một mức giá, mức hỗ trợ hoặc tiêu chuẩn tương đối chung cho nhiều đối tượng có giá trị thực khác nhau.

Vấn đề trở nên nghiêm trọng khi mức hỗ trợ đó hấp dẫn nhất đối với nhóm tạo ra ít lợi ích môi trường tăng thêm.

Giả sử một chương trình trả tiền để chủ đất không chuyển một khu vực tự nhiên sang mục đích khác. Có hai chủ đất cùng đủ điều kiện:

·         Chủ đất A chắc chắn sẽ chuyển đổi khu đất nếu không nhận hỗ trợ

·         Chủ đất B vốn đã có ý định giữ nguyên khu đất dù không được hỗ trợ

Nếu cơ quan quản lý không quan sát được kế hoạch phản thực tế này, cả A và B đều có thể tham gia. Nhưng khoản thanh toán cho A tạo ra thay đổi môi trường thực sự, trong khi khoản thanh toán cho B chủ yếu trả tiền cho một kết quả vốn đã xảy ra.

Đây chính là điểm mà bất cân xứng thông tin biến thành lựa chọn bất lợi: những đối tượng có chi phí tham gia thấp nhưng tác động tăng thêm thấp có thể tự lựa chọn vào chương trình với tỷ lệ cao.

Cơ chế sai lệch nằm ở việc lựa chọn sai đối tượng chứ không chỉ định giá sai

Ảnh hưởng quan trọng nhất của lựa chọn bất lợi là thay đổi thành phần của nhóm được giao dịch hoặc được hỗ trợ.

Có thể mô tả cơ chế theo chuỗi:

Thông tin riêng về chất lượng hoặc trạng thái phản thực tế → bên mua không phân biệt đầy đủ các loại đối tượng → áp dụng điều kiện giao dịch dựa trên thông tin không hoàn chỉnh → nhóm có lợi ích riêng cao hơn so với lợi ích môi trường tạo thêm có động cơ tham gia → nguồn lực bị phân bổ lệch → kết quả môi trường thấp hơn kỳ vọng.

Trong thị trường môi trường, một biến đặc biệt quan trọng là tính bổ sung — additionality. Một dự án được xem là có tính bổ sung khi lợi ích môi trường được ghi nhận thực sự phát sinh do cơ chế khuyến khích, thay vì vốn đã xảy ra trong kịch bản không có cơ chế đó.

Nghiên cứu của Karl M. Aspelund và Anna Russo về đấu giá bảo tồn của Conservation Reserve Program tại Hoa Kỳ cung cấp bằng chứng trực tiếp cho cơ chế này. Khi liên kết hồ sơ đấu giá với dữ liệu sử dụng đất từ vệ tinh, các tác giả ước tính khoảng ba phần tư những người thắng đấu giá ở biên không tạo ra thay đổi bổ sung. Sự khác biệt về cách đất sẽ được sử dụng nếu không có khoản thanh toán chính là nguồn tạo ra lựa chọn bất lợi.

Điều này cho thấy một chương trình hoàn toàn có thể lựa chọn được những hồ sơ “rẻ” theo tiêu chí tài chính nhưng lại không phải những hồ sơ tạo giá trị xã hội hay môi trường cao nhất.

Kết quả môi trường bị thổi phồng khi giao dịch không đồng nghĩa với tác động tăng thêm

Một sai lệch phổ biến là đồng nhất khối lượng giao dịch với khối lượng cải thiện môi trường.

Hai đại lượng này chỉ trùng nhau khi mỗi đơn vị được mua, trợ cấp hoặc ghi nhận tương ứng với một thay đổi thực sự so với kịch bản không có chương trình.

Trong thị trường tín chỉ carbon, vấn đề này đặc biệt rõ. Nhà phát triển dự án có thể biết nhiều hơn người mua hoặc cơ quan chứng nhận về khả năng hoạt động giảm phát thải có xảy ra ngay cả khi không bán tín chỉ hay không. Nếu thông tin đó không được quan sát đầy đủ, các dự án vốn đã khả thi có thể có động cơ tham gia mạnh vì nhận thêm doanh thu mà không phải tạo ra cùng mức thay đổi hành vi như một dự án thực sự phụ thuộc vào tín chỉ.

James Bushnell chỉ ra rằng bất cân xứng thông tin trong thị trường bù trừ carbon tạo ra nhiều vấn đề khuyến khích, trong đó có lựa chọn bất lợi; “additionality” là một trong những vấn đề trung tâm khi xác định liệu tín chỉ có đại diện cho giảm phát thải thực sự phát sinh nhờ chương trình hay không.

Do đó, nếu một chương trình phát hành 1 triệu đơn vị tín chỉ nhưng một phần hoạt động được ghi nhận vốn vẫn xảy ra trong kịch bản cơ sở, không thể suy ra rằng chương trình đã tạo thêm đúng 1 triệu đơn vị lợi ích môi trường. Số lượng hợp đồng là biến quan sát được; tác động phản thực tế mới là biến quyết định hiệu quả môi trường.

Lựa chọn bất lợi làm giảm hiệu quả của ngân sách môi trường

Sai lệch về thành phần người tham gia dẫn trực tiếp đến sai lệch phân bổ nguồn lực.

Khi ngân sách có giới hạn, mỗi khoản tiền chuyển cho một dự án không bổ sung đồng nghĩa với việc nguồn lực đó không còn được sử dụng cho một dự án khác có khả năng thay đổi hành vi và tạo tác động môi trường lớn hơn.

Vì vậy, chi phí của lựa chọn bất lợi có hai phần.

Thứ nhất là chi phí trực tiếp: tiền được chi cho kết quả vốn đã xảy ra.

Thứ hai là chi phí cơ hội: dự án có tác động cao hơn có thể không được lựa chọn vì ngân sách, hạn ngạch hoặc nhu cầu đã được hấp thụ bởi những dự án có tác động tăng thêm thấp.

Bằng chứng từ đấu giá bảo tồn cho thấy việc chỉ chọn người tham gia dựa trên chi phí không nhất thiết tối đa hóa giá trị môi trường. Aspelund và Russo cho thấy các cơ chế đấu giá thay thế sử dụng quy tắc chấm điểm có tính đến tác động sử dụng đất kỳ vọng có thể cải thiện hiệu quả phân bổ.

Ý nghĩa thực tế là “mua được nhiều diện tích” hoặc “mua được nhiều tín chỉ với giá thấp” chưa đủ để chứng minh một chương trình môi trường hiệu quả. Cần xem xét lượng thay đổi môi trường tăng thêm tạo ra trên mỗi đơn vị ngân sách.

Thị trường xanh còn có thể bị suy giảm chất lượng khi người mua không nhận biết được lựa chọn tốt

Một dạng sai lệch liên quan xuất hiện trên thị trường sản phẩm và dịch vụ xanh.

Nếu người tiêu dùng không thể xác minh đáng tin cậy đâu là sản phẩm có hiệu quả môi trường cao, họ khó trả mức giá khác nhau tương ứng với chất lượng thực. Khi đó, nhà cung cấp có chất lượng cao phải cạnh tranh với những sản phẩm có tuyên bố môi trường tương tự nhưng chi phí tuân thủ thấp hơn.

Cơ chế lựa chọn bất lợi kinh điển cho thấy khi giá không truyền tải đủ thông tin về chất lượng, người bán chất lượng cao có thể giảm động cơ tham gia, trong khi hàng hóa chất lượng thấp chiếm tỷ trọng lớn hơn. Nghiên cứu kinh tế về thị trường có thông tin bất cân xứng xác định chính việc giá không phản ánh đầy đủ khác biệt chất lượng là một nguyên nhân khiến giao dịch và hiệu quả thị trường suy giảm.

Trong bối cảnh xanh, điều kiện để cơ chế này xuất hiện là chất lượng môi trường phải khó quan sát và các tuyên bố khác nhau khó được kiểm chứng trước khi mua.

OECD lưu ý rằng việc thiếu thông tin rõ ràng, chính xác và đáng tin cậy về tác động môi trường của sản phẩm có thể cản trở nhu cầu đối với đổi mới môi trường; các tuyên bố như “tái chế”, “có thể tái chế” hay “trung hòa carbon” cũng có thể được người tiêu dùng hiểu không nhất quán.

Điều này không có nghĩa mọi trường hợp greenwashing đều là lựa chọn bất lợi. Greenwashing là vấn đề về tuyên bố hoặc trình bày thông tin; lựa chọn bất lợi là kết quả sàng lọc thành phần thị trường do thông tin bất cân xứng tồn tại trước giao dịch. Hai hiện tượng có thể tương tác nhưng không phải là một.

Tác động có thể lan từ một giao dịch sang độ tin cậy của cả cơ chế môi trường

Khi người mua hoặc nhà tài trợ nhận ra rằng chất lượng môi trường khó phân biệt, họ có thể phản ứng bằng cách giảm mức sẵn lòng chi trả, siết điều kiện hoặc rút khỏi thị trường.

Điều này tạo thêm một vòng phản hồi bất lợi. Nếu giá giảm hoặc chi phí chứng minh chất lượng tăng, dự án chất lượng cao — vốn thường phải chịu chi phí đo lường, xác minh hoặc triển khai thực cao hơn — có thể thấy việc tham gia kém hấp dẫn hơn. Trong khi đó, dự án có chất lượng thấp vẫn có thể tham gia nếu lợi ích tài chính của nó còn đủ lớn.

Khi đó, lựa chọn bất lợi không chỉ làm giảm tác động của từng giao dịch mà có thể ảnh hưởng đến:

·         Chất lượng trung bình của tập hợp dự án

·         Hiệu quả sử dụng ngân sách

·         Mức sẵn lòng chi trả của người mua

·         Độ tin cậy của tín hiệu giá

·         Niềm tin vào nhãn, tín chỉ hoặc chương trình môi trường

·         Khả năng huy động vốn cho hoạt động có tính toàn vẹn cao

Tầm quan trọng của niềm tin đặc biệt rõ trong thị trường carbon. World Bank nhấn mạnh rằng niềm tin vào tính toàn vẹn môi trường của tín chỉ, cùng với quy định, xác minh và tiêu chuẩn nhất quán, là nền tảng để thị trường carbon hoạt động đáng tin cậy.

Tuy nhiên, cần giữ đúng quan hệ nhân quả: lựa chọn bất lợi là một cơ chế có thể góp phần làm suy yếu chất lượng và niềm tin; không phải mọi vấn đề về niềm tin trong thị trường môi trường đều do lựa chọn bất lợi gây ra.

Không nên nhầm lựa chọn bất lợi với rủi ro đạo đức

Ranh giới quan trọng nhất nằm ở thời điểm của thông tin và hành vi.

Lựa chọn bất lợi phát sinh từ đặc điểm hoặc thông tin riêng đã tồn tại trước khi giao dịch hay hợp đồng được thiết lập. Câu hỏi trung tâm là: cơ chế đang thu hút và lựa chọn loại người tham gia hoặc loại dự án nào?

Rủi ro đạo đức lại liên quan đến hành vi sau khi giao dịch hoặc hợp đồng đã được thiết lập, khi một bên có thể thay đổi hành động vì bên còn lại không quan sát hoặc kiểm soát đầy đủ hành vi đó.

Trong thị trường carbon, hai vấn đề có thể cùng tồn tại. Bushnell phân biệt cả adverse selection và moral hazard như những vấn đề khuyến khích phát sinh từ bất cân xứng thông tin trong cơ chế bù trừ carbon.

Ví dụ:

·         Một dự án vốn đã định giảm phát thải nhưng vẫn đăng ký để nhận tín chỉ: trọng tâm là lựa chọn bất lợi

·         Sau khi được ký hợp đồng, một bên giảm mức nỗ lực vì khó bị giám sát: trọng tâm là rủi ro đạo đức

Phân biệt hai cơ chế này quan trọng vì biện pháp sửa sai khác nhau. Sàng lọc tốt hơn giúp xử lý lựa chọn bất lợi; giám sát hành vi và thiết kế động cơ sau hợp đồng phù hợp hơn với rủi ro đạo đức.

Giảm sai lệch đòi hỏi cải thiện khả năng sàng lọc trước giao dịch

Nếu nguyên nhân là thông tin riêng trước giao dịch, giải pháp trực tiếp nhất không phải chỉ tăng số tiền hỗ trợ mà là làm cho điều kiện giao dịch phản ánh tốt hơn tác động môi trường kỳ vọng.

Một chương trình có thể cải thiện sàng lọc bằng cách kết hợp dữ liệu quan sát độc lập, xác minh, tiêu chí bổ sung, thông tin lịch sử và quy tắc chấm điểm thay vì dựa hoàn toàn vào thông tin do người tham gia tự khai.

Trong đấu giá bảo tồn, nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc đưa tác động sử dụng đất kỳ vọng vào quy tắc chấm điểm có thể tăng hiệu quả so với việc lựa chọn mà không phản ánh đầy đủ khác biệt về additionality.

Trong thị trường sản phẩm xanh, vai trò tương đương thuộc về tiêu chuẩn và nhãn đáng tin cậy. Khi một tín hiệu chất lượng thực sự phân biệt được sản phẩm, khoảng cách thông tin giữa người mua và người bán giảm xuống. OECD cũng xác định thông tin đáng tin cậy và các nhãn bền vững là công cụ giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn dựa trên những tiêu chuẩn môi trường cụ thể.

Dù vậy, sàng lọc không miễn phí. Đo lường kịch bản cơ sở, xác minh tác động và thu thập dữ liệu đều tạo chi phí giao dịch. Vì thế, mục tiêu thực tế không phải loại bỏ hoàn toàn bất cân xứng thông tin mà là giảm nó đến mức giá trị môi trường tăng thêm từ sàng lọc tốt hơn lớn hơn chi phí của hệ thống sàng lọc.

Lựa chọn bất lợi làm sai lệch kết quả môi trường khi thông tin riêng trước giao dịch khiến cơ chế thu hút hoặc lựa chọn quá nhiều đối tượng có lợi ích tài chính cao nhưng tác động môi trường tăng thêm thấp. Khi đó, giao dịch vẫn có thể diễn ra và ngân sách vẫn được giải ngân, nhưng kết quả quan sát được không phản ánh đầy đủ cải thiện môi trường thực tế.

Sai lệch có thể biểu hiện thành tính bổ sung thấp, nguồn lực bị phân bổ nhầm, chi phí cho mỗi đơn vị tác động thực tăng, chất lượng trung bình của thị trường suy giảm và niềm tin của người mua yếu đi. Bằng chứng từ thị trường bảo tồn cho thấy đây là vấn đề có thể đo lường được: lựa chọn dựa trên chi phí mà không tính đầy đủ trạng thái phản thực tế có thể ưu tiên những người tham gia không tạo ra thay đổi bổ sung.

Vì thế, khi đánh giá một chính sách hoặc thị trường môi trường, câu hỏi quan trọng không chỉ là “đã mua hoặc tài trợ bao nhiêu?”, mà còn là “bao nhiêu phần trong kết quả đó thực sự không xảy ra nếu giao dịch không tồn tại?”. Chính khoảng cách giữa hai con số này là nơi lựa chọn bất lợi có thể biến một chương trình có vẻ thành công về giao dịch thành một chương trình tạo kết quả môi trường thấp hơn kỳ vọng.