So với công cụ quản lý hành chính dựa trên quy định bắt buộc, giấy phép, tiêu chuẩn hoặc giới hạn phát thải, công cụ kinh tế tạo ra động lực để doanh nghiệp và cá nhân tự điều chỉnh hành vi theo hướng giảm ô nhiễm với chi phí phù hợp nhất.

Công cụ kinh tế đặc biệt phù hợp trong các trường hợp:

·         Có nhiều chủ thể gây ô nhiễm với mức chi phí xử lý khác nhau

·         Cần khuyến khích đổi mới công nghệ và giải pháp giảm phát thải

·         Muốn kết hợp mục tiêu bảo vệ môi trường với hiệu quả kinh tế

·         Cần thay đổi hành vi tiêu dùng hoặc sản xuất trong dài hạn

·         Khó kiểm soát hoàn toàn bằng biện pháp hành chính truyền thống

Công cụ kinh tế môi trường là gì và khác gì với quản lý hành chính?

Công cụ kinh tế môi trường là các biện pháp sử dụng tín hiệu kinh tế để điều chỉnh hành vi liên quan đến khai thác tài nguyên, phát sinh chất thải hoặc gây ô nhiễm.

Một số công cụ phổ biến gồm:

·         Thuế môi trường

·         Phí xả thải

·         Hệ thống mua bán quyền phát thải

·         Trợ cấp cho công nghệ sạch

·         Cơ chế đặt cọc hoàn trả

·         Chi trả dịch vụ hệ sinh thái

Cơ chế tác động của công cụ kinh tế là làm thay đổi bài toán chi phí - lợi ích của người gây ô nhiễm. Khi chi phí gây ô nhiễm tăng lên hoặc lợi ích từ hành vi thân thiện môi trường được cải thiện, các chủ thể có động lực lựa chọn phương án ít gây tác động tiêu cực hơn.

Trong khi đó, công cụ quản lý hành chính chủ yếu dựa trên việc Nhà nước quy định và kiểm soát trực tiếp thông qua:

·         Tiêu chuẩn môi trường

·         Quy chuẩn kỹ thuật

·         Giấy phép môi trường

·         Giới hạn phát thải

·         Các yêu cầu bắt buộc về xử lý chất thải

Hai nhóm công cụ không loại trừ nhau. Trong nhiều trường hợp, công cụ kinh tế được sử dụng để bổ trợ cho hệ thống quản lý hành chính.

Khi nào công cụ kinh tế môi trường phù hợp hơn công cụ quản lý hành chính?

Khi cần tạo động lực thay đổi hành vi thay vì chỉ kiểm soát bằng quy định

Công cụ kinh tế phù hợp hơn khi vấn đề môi trường không chỉ cần ngăn chặn hành vi vi phạm mà cần thúc đẩy sự thay đổi tự nguyện của nhiều chủ thể.

Ví dụ, nếu mục tiêu là giảm lượng chất thải phát sinh trong sản xuất, quy định hành chính có thể yêu cầu doanh nghiệp đáp ứng một mức xử lý tối thiểu. Tuy nhiên, công cụ kinh tế như phí xả thải có thể khiến doanh nghiệp cân nhắc đầu tư công nghệ sạch hơn để giảm chi phí lâu dài.

Cơ chế này tạo ra sự chủ động thay vì chỉ buộc các chủ thể tuân thủ yêu cầu tối thiểu.

Khi chi phí giảm ô nhiễm khác nhau giữa các doanh nghiệp

Một trong những ưu điểm lớn của công cụ kinh tế là khả năng phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn.

Trong cùng một ngành, mỗi doanh nghiệp có thể có:

·         Công nghệ khác nhau

·         Quy mô sản xuất khác nhau

·         Chi phí xử lý ô nhiễm khác nhau

·         Khả năng đổi mới khác nhau

Nếu áp dụng một yêu cầu hành chính giống nhau cho tất cả doanh nghiệp, một số đơn vị có thể phải chịu chi phí quá cao trong khi đơn vị khác có thể giảm ô nhiễm với chi phí thấp hơn.

Công cụ kinh tế cho phép từng doanh nghiệp tự lựa chọn giải pháp phù hợp nhất dựa trên tín hiệu chi phí.

Khi cần khuyến khích đổi mới công nghệ môi trường

Công cụ kinh tế thường hiệu quả hơn khi mục tiêu quản lý là thúc đẩy đổi mới.

Một quy định hành chính thường xác định mức yêu cầu tối thiểu cần đạt. Khi đã đáp ứng yêu cầu đó, doanh nghiệp có thể không có thêm động lực để cải thiện.

Ngược lại, công cụ kinh tế có thể tạo áp lực liên tục:

·         Giảm chi phí xử lý

·         Tiết kiệm tài nguyên

·         Cải thiện hiệu suất sản xuất

·         Đầu tư công nghệ ít phát thải hơn

Ví dụ, doanh nghiệp chịu chi phí phát thải có thể lựa chọn thay đổi quy trình sản xuất để giảm lượng phát sinh thay vì chỉ xử lý ở cuối quá trình.

Khi cần xử lý các vấn đề môi trường có tính chất phân tán

Một số vấn đề môi trường liên quan đến số lượng lớn người tham gia, khiến việc giám sát bằng hành chính trở nên khó khăn.

Ví dụ:

·         Sử dụng túi nhựa dùng một lần

·         Tiêu thụ năng lượng

·         Phát sinh rác sinh hoạt

·         Khai thác tài nguyên nhỏ lẻ

Trong những trường hợp này, công cụ kinh tế có thể tạo ảnh hưởng rộng hơn thông qua thay đổi chi phí hoặc lợi ích của hành vi.

Những trường hợp công cụ quản lý hành chính vẫn phù hợp hơn

Mặc dù có nhiều ưu điểm, công cụ kinh tế không phải lúc nào cũng là lựa chọn tối ưu.

Quản lý hành chính thường phù hợp hơn khi:

·         Cần ngăn chặn ngay hành vi gây nguy hiểm nghiêm trọng

·         Cần bảo đảm mức bảo vệ môi trường tối thiểu

·         Có nguy cơ gây tác động không thể phục hồi

·         Cần kiểm soát các nguồn ô nhiễm đặc biệt nguy hiểm

·         Thị trường chưa đủ điều kiện để phản ánh đúng chi phí môi trường

Ví dụ, việc cấm một loại hóa chất nguy hại có thể hiệu quả hơn so với việc chỉ áp dụng thuế hoặc phí đối với việc sử dụng hóa chất đó.

Công cụ kinh tế môi trường cần điều kiện gì để hoạt động hiệu quả?

Việc lựa chọn công cụ kinh tế cần dựa trên một số điều kiện quan trọng.

Có khả năng xác định và đo lường tác động môi trường

Công cụ kinh tế cần có cơ sở dữ liệu để xác định mức độ tác động, chẳng hạn:

·         Lượng phát thải

·         Mức tiêu thụ tài nguyên

·         Mức độ gây ô nhiễm

·         Chi phí xã hội của tác động môi trường

Nếu không đo lường được tác động, việc thiết kế mức phí hoặc thuế phù hợp sẽ gặp khó khăn.

Có cơ chế giám sát và thực thi hiệu quả

Công cụ kinh tế chỉ tạo hiệu quả khi có khả năng kiểm tra việc tuân thủ.

Nếu doanh nghiệp có thể tránh nghĩa vụ tài chính hoặc khai báo không chính xác, tín hiệu kinh tế sẽ không phát huy tác dụng.

Có sự kết hợp với công cụ hành chính khi cần thiết

Trong thực tế, mô hình hiệu quả thường là sự kết hợp giữa:

·         Quy định bắt buộc để tạo giới hạn an toàn

·         Công cụ kinh tế để tạo động lực cải thiện vượt mức tối thiểu

Cách tiếp cận kết hợp giúp vừa bảo đảm mục tiêu môi trường vừa duy trì tính linh hoạt kinh tế.

Cách đánh giá nên chọn công cụ kinh tế hay quản lý hành chính

Việc lựa chọn công cụ phù hợp có thể dựa trên các câu hỏi:

·         Mục tiêu là ngăn chặn hành vi hay thay đổi hành vi?

·         Có thể đo lường mức độ gây ô nhiễm không?

·         Các chủ thể có khả năng lựa chọn nhiều giải pháp giảm tác động không?

·         Chi phí giảm ô nhiễm giữa các chủ thể có khác nhau không?

·         Cần sự linh hoạt và đổi mới trong dài hạn hay cần kiểm soát ngay lập tức?

Nếu câu trả lời nghiêng về khả năng tạo động lực, tối ưu chi phí và khuyến khích đổi mới, công cụ kinh tế thường có lợi thế hơn.

Việc lựa chọn công cụ kinh tế môi trường phù hợp hơn công cụ quản lý hành chính xảy ra khi mục tiêu bảo vệ môi trường cần thay đổi hành vi của các chủ thể thông qua động lực kinh tế, đặc biệt trong những lĩnh vực có nhiều phương án giảm ô nhiễm với chi phí khác nhau.

Tuy nhiên, công cụ kinh tế không thay thế hoàn toàn quản lý hành chính. Hiệu quả cao nhất thường đến từ việc kết hợp hai nhóm công cụ: hành chính để thiết lập giới hạn bảo vệ môi trường và kinh tế để thúc đẩy sự chủ động, linh hoạt trong quá trình thực hiện.