Tần suất quan trắc môi trường được xác định dựa trên yếu tố nào?

Vì vậy, không thể xác định tần suất chỉ bằng một công thức chung như “3 tháng/lần” hay “6 tháng/lần”. Về mặt kỹ thuật, tần suất phụ thuộc trước hết vào mục tiêu quan trắc, tốc độ và mức độ biến động của đối tượng, đặc điểm nguồn tác động và mức rủi ro môi trường. Đối với các chương trình hoặc cơ sở thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật, các yếu tố này còn phải được đặt trong giới hạn của quy định, giấy phép môi trường và yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Mục tiêu quan trắc quyết định mức độ chi tiết theo thời gian

Yếu tố đầu tiên cần xác định là dữ liệu quan trắc sẽ được sử dụng để làm gì. Hai chương trình theo dõi cùng một thông số nhưng có mục tiêu khác nhau có thể cần tần suất rất khác nhau.

Nếu mục tiêu chỉ là đánh giá xu hướng dài hạn của một thành phần môi trường tương đối ổn định, các đợt quan trắc có thể cách nhau tương đối xa. Ngược lại, nếu cần phát hiện một biến động ngắn hạn, kiểm soát quá trình xử lý chất thải hoặc cảnh báo nguy cơ vượt ngưỡng, khoảng cách giữa các lần đo phải ngắn hơn.

Ví dụ, một chương trình đánh giá chất lượng nước theo mùa cần bố trí đủ đợt để phân biệt mùa mưa và mùa khô. Nhưng nếu mục tiêu là phát hiện sự cố xả thải xảy ra trong vài giờ, lấy mẫu vài tháng một lần gần như không có khả năng ghi nhận được sự kiện đó. Khi biến động cần theo dõi diễn ra nhanh hơn chu kỳ lấy mẫu, dữ liệu sẽ bỏ sót phần quan trọng của quá trình.

Thông tư 10/2021/TT-BTNMT cũng đặt việc xác định mục tiêu chương trình ở bước đầu của thiết kế chương trình quan trắc, trước khi xác định thông số, vị trí, tần suất và thời gian thực hiện.

Mức biến động môi trường càng lớn, nhu cầu quan trắc càng dày

Tần suất phải tương thích với tốc độ thay đổi của thông số cần theo dõi. Đây là lý do một tần suất phù hợp với đất hoặc trầm tích chưa chắc phù hợp với không khí, nước mặt hay nước thải.

Thông số ít thay đổi theo thời gian thường không cần được đo với mật độ quá cao nếu mục tiêu chỉ là xác định hiện trạng hoặc xu hướng dài hạn. Ngược lại, nồng độ chất ô nhiễm chịu ảnh hưởng mạnh của lưu lượng sản xuất, lượng mưa, nhiệt độ, thủy triều, giao thông hoặc thời điểm vận hành thiết bị có thể biến động trong ngày hoặc thậm chí trong vài phút.

Tần suất vì thế cần xem xét ít nhất ba dạng biến động:

·         Biến động theo chu kỳ, như ngày – đêm, mùa mưa – mùa khô hoặc mùa sản xuất

·         Biến động bất thường, như sự cố thiết bị, thay đổi nguyên liệu hoặc tải lượng tăng đột ngột

·         Biến động có xu hướng, chẳng hạn nồng độ một chất ô nhiễm tăng dần qua nhiều kỳ

Chọn tần suất quá thấp đối với một thông số biến động mạnh dễ tạo ra hiện tượng “đúng tại thời điểm lấy mẫu nhưng không đại diện cho toàn bộ quá trình”. Ngược lại, tăng tần suất đối với một thông số rất ổn định nhưng không tạo thêm thông tin đáng kể chỉ làm tăng chi phí mà không tương ứng với giá trị dữ liệu.

Quy định kỹ thuật hiện hành cũng thể hiện sự khác biệt này. Chẳng hạn, đối với một số chương trình quan trắc chất lượng môi trường, tần suất tối thiểu được quy định khác nhau giữa không khí, nước mặt, nước dưới đất, nước biển, đất và trầm tích thay vì sử dụng một chu kỳ duy nhất cho mọi thành phần.

Đặc điểm nguồn tác động và mức rủi ro làm thay đổi tần suất cần thiết

Một nguồn phát thải ổn định, tải lượng thấp và ít khả năng gây hậu quả lớn không tạo ra cùng nhu cầu giám sát với một nguồn có lưu lượng lớn, chứa chất nguy hại hoặc có chế độ vận hành thất thường.

Khi đánh giá tần suất, cần xem xét đồng thời:

·         Quy mô và lưu lượng nguồn thải

·         Loại hình sản xuất

·         Nguyên liệu, nhiên liệu và hóa chất sử dụng

·         Công nghệ sản xuất và công nghệ xử lý chất thải

·         Loại chất ô nhiễm có khả năng phát sinh

·         Khả năng xuất hiện giá trị cực đại hoặc vượt quy chuẩn

·         Mức độ nhạy cảm của đối tượng tiếp nhận

·         Hậu quả nếu ô nhiễm không được phát hiện kịp thời

Hai chất có nồng độ trung bình tương tự nhưng mức rủi ro khác nhau cũng không nhất thiết được theo dõi với cùng chiến lược. Đối với thông số có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng hoặc phát sinh đột biến, nhu cầu phát hiện sớm thường quan trọng hơn việc chỉ xác định giá trị trung bình dài hạn.

Cách tiếp cận này cũng xuất hiện trong quy định hiện hành về quan trắc chất thải. Văn bản hợp nhất Nghị định hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường yêu cầu việc xác định thông số quan trắc nước thải phải xét đến loại hình sản xuất, nguyên liệu, nhiên liệu, hóa chất, công nghệ sản xuất, công nghệ xử lý và các thông số từng được phát hiện vượt quy chuẩn.

Tần suất còn phụ thuộc khả năng đại diện của từng lần lấy mẫu

Tăng số lần quan trắc không tự động tạo ra dữ liệu tốt nếu các thời điểm lấy mẫu đều rơi vào cùng một trạng thái vận hành.

Một chương trình 12 đợt/năm nhưng chỉ lấy mẫu khi cơ sở hoạt động ở tải thấp có thể kém đại diện hơn chương trình ít đợt hơn nhưng bao phủ đúng các trạng thái quan trọng như tải cao, mùa mưa, mùa khô hoặc giai đoạn nguyên liệu thay đổi.

Do đó, tần suất phải được xem cùng với thời điểm quan trắc. Khi đối tượng có tính mùa vụ, việc phân bổ các đợt quan trắc theo chu kỳ hoạt động có ý nghĩa hơn việc chia đều một cách máy móc theo lịch.

Điều này đặc biệt quan trọng với cơ sở sản xuất theo mùa. Pháp luật hiện hành cũng không áp dụng đơn giản một tần suất cố định cho tất cả trường hợp mà quy định số lần quan trắc khác nhau tùy thời gian hoạt động theo mùa và yêu cầu khoảng cách tối thiểu giữa các đợt.

Vì vậy, câu hỏi đúng không chỉ là “quan trắc bao nhiêu lần”, mà còn là “những lần đó có bao phủ được các trạng thái môi trường cần đánh giá hay không”.

Yêu cầu pháp luật và giấy phép môi trường tạo ra ngưỡng bắt buộc

Đối với hoạt động thuộc diện phải quan trắc theo quy định, tần suất kỹ thuật không thể được lựa chọn tách rời nghĩa vụ pháp lý.

Theo văn bản hợp nhất hiện hành của Nghị định quy định chi tiết Luật Bảo vệ môi trường, thông số và tần suất quan trắc nước thải định kỳ được quy định cụ thể trong giấy phép môi trường. Với dự án, cơ sở hoạt động liên tục thuộc đối tượng quan trắc định kỳ, tần suất nước thải là 03 tháng/lần đối với trường hợp phải thực hiện đánh giá tác động môi trường và 06 tháng/lần đối với trường hợp còn lại. Một số thông số đặc thù được quy định theo chu kỳ riêng.

Đối với bụi và khí thải công nghiệp, tần suất cũng thay đổi theo đối tượng và loại thông số. Chẳng hạn, với cơ sở hoạt động liên tục thuộc đối tượng thực hiện đánh giá tác động môi trường, một số thông số kim loại nặng và hợp chất hữu cơ được quan trắc 06 tháng/lần, Dioxin/Furan 01 năm/lần nếu có, còn các thông số khác có thể ở mức 03 tháng/lần.

Các quy định về quan trắc tự động, liên tục còn áp dụng đối với những nhóm nguồn thải đáp ứng điều kiện về loại hình và lưu lượng theo quy định. Nghị định 48/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 29/01/2026, tiếp tục sửa đổi hệ thống tiêu chí liên quan đến đối tượng quan trắc trong Nghị định 08/2022/NĐ-CP đã được sửa đổi trước đó.

Những con số pháp lý này cần được hiểu là yêu cầu áp dụng cho từng đối tượng cụ thể, không phải công thức chung để suy ra tần suất tối ưu cho mọi chương trình quan trắc môi trường. Khi mục tiêu quản lý rủi ro đòi hỏi dữ liệu dày hơn, chương trình thực tế có thể cần mức giám sát cao hơn mức tối thiểu.

Cách xác định tần suất quan trắc phù hợp trong thực tế

Một tần suất hợp lý có thể được xác định theo chuỗi quyết định từ mục tiêu đến rủi ro thay vì chọn trước một con số rồi áp dụng cho mọi thông số.

Trước hết, cần xác định mục tiêu thông tin: đánh giá hiện trạng, theo dõi xu hướng, kiểm soát tuân thủ hay phát hiện bất thường. Tiếp theo, đánh giá thang thời gian biến động của từng thông số. Nếu biến động đáng kể xảy ra trong vài giờ nhưng chu kỳ lấy mẫu kéo dài vài tháng, tần suất đó không đủ để đáp ứng mục tiêu phát hiện biến động.

Sau đó cần xem xét nguồn tác động và hậu quả của việc bỏ sót. Nguồn có tải lượng lớn, vận hành không ổn định, sử dụng hóa chất có nguy cơ cao hoặc nằm gần khu vực nhạy cảm thường đòi hỏi mức giám sát chặt hơn nguồn nhỏ và ổn định.

Cuối cùng, đối chiếu với quy định pháp luật, giấy phép môi trường và yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Tần suất được lựa chọn không được thấp hơn mức bắt buộc áp dụng cho đối tượng. Khi dữ liệu thực tế cho thấy biến động lớn hơn dự kiến, xuất hiện xu hướng bất lợi hoặc có sự cố, chương trình cũng cần được đánh giá lại thay vì giữ nguyên tần suất ban đầu.

Có thể tóm tắt logic lựa chọn như sau: biến động càng nhanh, rủi ro càng cao và yêu cầu phát hiện càng sớm thì tần suất cần càng lớn; đối tượng ổn định, rủi ro thấp và mục tiêu dài hạn có thể sử dụng khoảng quan trắc dài hơn, miễn vẫn đáp ứng yêu cầu pháp lý và bảo đảm tính đại diện của dữ liệu.

Tần suất quan trắc môi trường vì thế không phụ thuộc vào một yếu tố đơn lẻ. Ba yếu tố cốt lõi là mục tiêu quan trắc, mức biến động của đối tượng và mức rủi ro của nguồn tác động; bên cạnh đó phải xét tính đại diện theo thời gian, đặc điểm hoạt động và các yêu cầu bắt buộc trong pháp luật hoặc giấy phép môi trường.

Một tần suất phù hợp không phải là tần suất cao nhất có thể thực hiện, mà là tần suất đủ để ghi nhận các biến động có ý nghĩa, phát hiện rủi ro trong thời gian cần thiết và tạo ra dữ liệu đủ tin cậy cho mục tiêu quản lý. Khi pháp luật đã quy định mức tối thiểu hoặc hình thức quan trắc cụ thể, các yêu cầu đó trở thành giới hạn bắt buộc khi thiết kế chương trình.