Kiểm soát ô nhiễm tác động vào những khâu nào?

Kiểm soát ô nhiễm là gì?

Kiểm soát ô nhiễm là tập hợp các biện pháp nhằm giảm hoặc ngăn tác động của chất ô nhiễm lên môi trường. Phạm vi kiểm soát có thể bao gồm nhận diện nguồn phát sinh, phòng ngừa tại nguồn, phát hiện và giám sát, ngăn chặn đường phát tán, thu gom, xử lý và quản lý phần ô nhiễm còn lại

Điểm quan trọng là kiểm soát ô nhiễm không đồng nghĩa với chỉ xử lý chất thải sau khi đã phát sinh. Biện pháp có hiệu quả hơn về nguyên tắc là giảm ô nhiễm ngay từ nguồn khi có thể, sau đó mới sử dụng các biện pháp thu giữ, xử lý hoặc kiểm soát phát thải phù hợp

Luật Bảo vệ môi trường 2020 của Việt Nam định nghĩa kiểm soát ô nhiễm là quá trình phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý ô nhiễm. Vì vậy, khái niệm này bao quát cả giai đoạn trước, trong và sau khi ô nhiễm phát sinh

Kiểm soát ô nhiễm tác động vào những khâu nào?

Về mặt triển khai, có thể hình dung kiểm soát ô nhiễm theo một chuỗi liên tục từ phòng ngừa → phát hiện → thu giữ, ngăn chặn → xử lý → kiểm soát phần phát sinh còn lại

Phòng ngừa và giảm ô nhiễm tại nguồn

Đây là khâu tác động sớm nhất, nhằm làm giảm lượng chất ô nhiễm được tạo ra ngay trong quá trình sản xuất, vận hành hoặc sử dụng

Các biện pháp thường tập trung vào thay đổi nguyên liệu, thay đổi quy trình, giảm thất thoát, tối ưu điều kiện vận hành, tái sử dụng dòng vật chất và hạn chế hình thành chất thải. EPA cũng phân biệt rõ pollution prevention với xử lý chất thải: phòng ngừa hướng vào giảm ô nhiễm tại nguồn trước khi chất thải phải được xử lý hoặc thải bỏ

Giá trị của khâu này nằm ở việc không để lượng ô nhiễm phát sinh tăng lên rồi mới tìm cách xử lý. Khi có thể loại bỏ hoặc giảm chất ô nhiễm từ đầu nguồn, nhu cầu thu gom và xử lý về sau cũng giảm theo

Phát hiện và kiểm soát quá trình phát sinh

Sau phòng ngừa là khâu phát hiện để biết chất ô nhiễm phát sinh ở đâu, với dạng nào và trong điều kiện nào

Việc phát hiện có thể gắn với quan trắc, kiểm tra, theo dõi dòng khí thải, nước thải, chất thải hoặc các điểm có nguy cơ rò rỉ, phát tán. Mục tiêu không chỉ là ghi nhận ô nhiễm mà còn xác định sớm sự bất thường để có biện pháp ngăn chặn

Nếu không phát hiện được nguồn phát sinh, biện pháp xử lý phía sau có thể chỉ giải quyết phần hậu quả mà không loại bỏ nguyên nhân gây ô nhiễm

Thu giữ và ngăn chất ô nhiễm phát tán

Khi chất ô nhiễm đã hoặc đang phát sinh mà chưa thể loại bỏ hoàn toàn tại nguồn, bước tiếp theo là thu giữ và ngăn phát tán

Ví dụ về nguyên tắc kỹ thuật gồm thu gom dòng khí chứa chất ô nhiễm, dẫn nước thải về hệ thống xử lý, sử dụng thiết bị thu hồi hơi hoặc kiểm soát khu vực có nguy cơ rò rỉ và tràn đổ

Mục tiêu của khâu này là hạn chế việc chất ô nhiễm đi trực tiếp vào không khí, nước hoặc đất. Một hệ thống kiểm soát tốt vì vậy không chỉ hỏi “xử lý bằng gì” mà còn phải xác định “chất ô nhiễm đang phát sinh ở đâu và làm thế nào để giữ nó lại trước khi phát tán”

Xử lý và làm giảm mức độ ô nhiễm

Sau khi được thu gom, chất ô nhiễm có thể cần được xử lý để giảm nồng độ, giảm độc tính, tách chất ô nhiễm hoặc chuyển chúng sang dạng dễ quản lý hơn

Tùy loại ô nhiễm, phương án xử lý có thể khác nhau. Nước thải, khí thải, chất thải rắn và chất thải nguy hại không thể áp dụng cùng một công nghệ

Điểm cần lưu ý là xử lý không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với loại bỏ hoàn toàn chất ô nhiễm. Một công đoạn có thể làm giảm chất ô nhiễm trong một dòng thải nhưng vẫn tạo ra dòng vật chất khác cần tiếp tục quản lý. Vì vậy, kiểm soát ô nhiễm phải xem xét cả đầu vào, quá trình, đầu ra và phần chất ô nhiễm còn lại

Hạn chế phát thải và bảo vệ môi trường tiếp nhận

Khâu cuối cùng là kiểm soát lượng chất ô nhiễm còn được phép phát thải hoặc đưa ra môi trường theo các yêu cầu tương ứng

Ở đây, các chỉ tiêu và ngưỡng kỹ thuật, quy chuẩn hoặc yêu cầu quản lý có vai trò quan trọng vì chúng biến khái niệm “ô nhiễm thấp” thành mức có thể kiểm tra và đánh giá

Do đó, một hệ thống kiểm soát ô nhiễm không nên chỉ dựa vào nhận định định tính như “ít ô nhiễm” hay “xử lý tốt”, mà cần đối chiếu với yêu cầu đo lường phù hợp với từng loại phát thải

Kiểm soát ô nhiễm khác gì với xử lý ô nhiễm?

Xử lý ô nhiễm là một bộ phận của kiểm soát ô nhiễm, nhưng hai khái niệm không hoàn toàn giống nhau

Kiểm soát ô nhiễm bao quát cả quá trình phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý. Trong khi đó, xử lý tập trung vào việc làm giảm hoặc loại bỏ chất ô nhiễm sau khi nó đã phát sinh hoặc đã được thu gom

Sự khác biệt này rất quan trọng khi thiết kế biện pháp môi trường. Nếu chỉ tập trung vào thiết bị xử lý cuối đường ống mà bỏ qua nguồn phát sinh, hệ thống có thể vẫn phải xử lý một lượng chất ô nhiễm lớn ngay từ đầu

Cách tiếp cận phòng ngừa tại nguồn cũng không thay thế hoàn toàn xử lý. Khi không thể loại bỏ toàn bộ chất ô nhiễm, vẫn cần các biện pháp thu giữ, xử lý và kiểm soát phát thải phù hợp

Vì sao kiểm soát ô nhiễm phải tác động từ nhiều khâu?

Ô nhiễm có thể hình thành và lan truyền qua nhiều điểm khác nhau trong cùng một quá trình. Chỉ kiểm soát một điểm sẽ tạo ra khoảng trống ở các điểm còn lại

Chẳng hạn, nếu một cơ sở giảm chất ô nhiễm tại nguồn nhưng không kiểm soát rò rỉ, một phần chất ô nhiễm vẫn có thể phát tán. Ngược lại, nếu chỉ tăng công suất xử lý cuối cùng nhưng không giảm lượng chất ô nhiễm tạo ra, hệ thống xử lý vẫn phải tiếp nhận tải lượng lớn

Vì vậy, tư duy kiểm soát ô nhiễm hiệu quả thường đi theo chuỗi:

Giảm phát sinh → phát hiện sớm → thu giữ và ngăn phát tán → xử lý → kiểm tra mức phát thải còn lại

Chuỗi này giúp chuyển trọng tâm từ “xử lý hậu quả” sang “kiểm soát toàn bộ đường đi của chất ô nhiễm”

Điều gì quyết định cách kiểm soát ô nhiễm?

Không có một phương án kiểm soát duy nhất phù hợp cho mọi trường hợp. Biện pháp lựa chọn phụ thuộc vào bản chất chất ô nhiễm, nguồn phát sinh, môi trường tiếp nhận, tải lượng, đặc tính độc hại, điều kiện vận hành và yêu cầu pháp lý hoặc kỹ thuật áp dụng

Một hệ thống có thể cần ưu tiên giảm phát sinh nếu chất ô nhiễm hình thành ngay trong quy trình. Trường hợp không thể loại bỏ tại nguồn, trọng tâm có thể chuyển sang thu gom và xử lý. Với các chất có nguy cơ ảnh hưởng lớn đến sức khỏe hoặc môi trường, yêu cầu nhận diện, cảnh báo, phòng ngừa và kiểm soát phải được chú trọng hơn

Do đó, đánh giá một biện pháp kiểm soát ô nhiễm không chỉ dựa vào việc “có thiết bị xử lý” mà phải xem xét biện pháp đó đang tác động vào khâu nào, giảm được chất ô nhiễm bao nhiêu và còn rủi ro phát tán nào sau kiểm soát

Kiểm soát ô nhiễm về bản chất là một chuỗi biện pháp liên kết từ phòng ngừa đến xử lý. Tác động càng sớm vào nguồn phát sinh thì càng có cơ hội giảm lượng chất ô nhiễm phải thu giữ và xử lý về sau; khi không thể ngăn hoàn toàn, cần kết hợp phát hiện, ngăn chặn, thu gom, xử lý và kiểm soát phát thải để hạn chế tác động đến môi trường