Phân biệt kiểm soát phát tán ô nhiễm và kiểm soát phát sinh

Hiểu đúng điểm can thiệp giúp tránh một nhầm lẫn phổ biến: kiểm soát phát tán tốt không đồng nghĩa với việc nguồn ô nhiễm đã được giảm.

Kiểm soát phát sinh và kiểm soát phát tán khác nhau ở đâu?

Khác biệt cốt lõi nằm ở thời điểm và vị trí can thiệp.

Giảm phát sinh tác động vào nguồn tạo ô nhiễm. Mục tiêu là giảm lượng chất ô nhiễm được hình thành trong quá trình sản xuất, vận hành hoặc sử dụng. Biện pháp có thể là thay đổi nguyên liệu, điều chỉnh quy trình, giảm tiêu hao, thay đổi thiết bị hoặc hạn chế tạo ra chất thải ngay từ đầu.

Kiểm soát phát tán tác động sau khi chất ô nhiễm đã được hình thành hoặc đang có khả năng thoát ra môi trường. Trọng tâm là thu gom, bao che, cô lập, lọc, xử lý, kiểm soát dòng khí, dòng nước hoặc các đường truyền dẫn để giảm lượng chất ô nhiễm đi tới môi trường tiếp nhận.

Có thể hình dung chuỗi can thiệp như sau:

Nguồn tạo ô nhiễm → Chất ô nhiễm phát sinh → Đường lan truyền → Môi trường tiếp nhận

Giảm phát sinh tác động ở phía nguồn. Kiểm soát phát tán tác động chủ yếu vào đường lan truyền hoặc trước điểm tiếp nhận.

Kiểm soát phát tán ô nhiễm can thiệp vào cơ chế nào?

Kiểm soát phát tán không nhất thiết làm chất ô nhiễm biến mất. Nó làm giảm khả năng chất ô nhiễm rời khỏi khu vực kiểm soát hoặc tiếp cận môi trường bên ngoài.

Với khí và bụi, điểm can thiệp có thể là hệ thống thu gom tại nguồn, thiết bị lọc, che chắn hoặc kiểm soát hướng và lưu lượng dòng khí. Với nước thải, điểm can thiệp nằm ở thu gom, tách dòng, lưu giữ và xử lý trước khi xả. Với chất rắn hoặc vật liệu có khả năng phát tán, biện pháp có thể tập trung vào bao chứa, khu vực lưu giữ và hạn chế tiếp xúc với môi trường.

Cơ chế này thường có ba lớp:

·         Giữ lại: ngăn chất ô nhiễm thoát khỏi khu vực phát sinh

·         Thu gom: đưa chất ô nhiễm vào một dòng được kiểm soát

·         Xử lý hoặc cô lập: giảm tải ô nhiễm trước khi dòng đó tiếp xúc với môi trường

Vì vậy, hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào thiết bị mà còn phụ thuộc vào vị trí đặt biện pháp, khả năng thu gom và mức độ kiểm soát đường rò rỉ hoặc phát tán không chủ định.

Giảm phát sinh tác động sớm hơn kiểm soát phát tán

Nếu cùng một nguồn tạo ra 100 đơn vị chất ô nhiễm, giảm phát sinh có thể làm lượng ô nhiễm hình thành giảm ngay từ đầu. Khi đó, phần còn lại cần thu gom, xử lý hoặc kiểm soát cũng giảm theo.

Ngược lại, nếu lượng phát sinh vẫn giữ nguyên nhưng chỉ tăng cường kiểm soát phát tán, vấn đề chính được chuyển sang khâu thu gom và xử lý. Khi biện pháp thất bại, một lượng ô nhiễm lớn vẫn có thể đi vào môi trường.

Đây là điểm khác nhau quan trọng về logic kiểm soát:

Về mặt đo lường, không nên dùng một chỉ số để đánh đồng hai khái niệm. Giảm phát sinh nên được nhìn qua các đại lượng như kg chất ô nhiễm trên đơn vị sản phẩm, lượng chất thải tạo ra hoặc mức tiêu hao nguyên liệu. Kiểm soát phát tán cần xem xét thêm nồng độ, lưu lượng và tải lượng tại điểm kiểm soát.

Khi nào nên ưu tiên giảm phát sinh, khi nào cần kiểm soát phát tán?

Trong thực tế, hai cách thường không loại trừ nhau.

Giảm phát sinh nên được ưu tiên khi có thể thay đổi nguyên liệu, quy trình hoặc thiết bị để làm giảm chất ô nhiễm ngay từ nguồn. Đây là cách xử lý vào nguyên nhân thay vì chỉ kiểm soát hậu quả.

Kiểm soát phát tán là cần thiết khi chất ô nhiễm vẫn phải phát sinh do bản chất của quy trình, hoặc khi chưa thể loại bỏ hoàn toàn nguồn phát sinh. Khi đó, thu gom và xử lý trở thành lớp bảo vệ cần thiết trước khi chất ô nhiễm tiếp xúc với môi trường.

Trong nhiều trường hợp, phương án tốt hơn là:

Giảm phát sinh → Thu gom tại nguồn → Xử lý → Kiểm soát phát tán còn lại → Quan trắc

Cách tiếp cận này tránh tình trạng chỉ chuyển ô nhiễm từ dạng này sang dạng khác hoặc từ khu vực này sang khu vực khác.

Không nên nhầm kiểm soát phát tán với xử lý tận gốc

Một hệ thống lọc bụi có thể làm giảm lượng bụi đi ra ngoài, nhưng không có nghĩa quá trình sản xuất đã tạo ra ít bụi hơn. Tương tự, hệ thống xử lý nước thải có thể làm giảm tải lượng ô nhiễm trong dòng xả, nhưng lượng chất ô nhiễm phát sinh trong quy trình vẫn có thể không đổi.

Do đó, khi đánh giá một biện pháp, cần trả lời ba câu hỏi:

1.    Nguồn có tạo ra ít chất ô nhiễm hơn không?

2.    Chất ô nhiễm đã phát sinh có được thu gom đầy đủ không?

3.    Phần được thu gom hoặc xử lý có thực sự làm giảm tải lượng ra môi trường không?

Nếu chỉ trả lời được câu hỏi thứ hai hoặc thứ ba, đó chủ yếu là kiểm soát phát tán, chưa phải giảm phát sinh.

Điểm can thiệp quyết định bản chất của biện pháp

Có thể phân biệt nhanh bằng cách xác định chất ô nhiễm đang được kiểm soát ở đâu trong chuỗi.

Nếu doanh nghiệp thay đổi quy trình để tạo ít chất ô nhiễm hơn, đó là giảm phát sinh.

Nếu doanh nghiệp giữ nguyên nguồn phát sinh nhưng lắp đặt thiết bị để thu gom, cô lập hoặc xử lý trước khi chất ô nhiễm thoát ra môi trường, đó là kiểm soát phát tán.

Vì vậy, hai khái niệm không nên được xem là hai tên gọi khác nhau của cùng một biện pháp. Giảm phát sinh đánh vào lượng ô nhiễm được tạo ra; kiểm soát phát tán đánh vào khả năng ô nhiễm lan truyền ra môi trường. Thiết kế kiểm soát hiệu quả thường kết hợp cả hai, nhưng cần xác định rõ từng biện pháp đang giải quyết nguyên nhân hay đang kiểm soát đường truyền.