Kiểm soát ô nhiễm đa môi trường tránh chuyển tác động thế nào?

Vì vậy, kiểm soát ô nhiễm đa môi trường không đặt câu hỏi đơn giản là “chỉ tiêu nào đã giảm?”, mà phải trả lời rộng hơn: tổng lượng chất ô nhiễm đi vào không khí, nước, đất và chất thải thay đổi thế nào, trong điều kiện vận hành nào và phần tác động còn lại đi đâu?

Vì sao giảm một loại ô nhiễm có thể làm tăng loại ô nhiễm khác?

Nguyên nhân nằm ở chỗ chất ô nhiễm không biến mất chỉ vì được tách khỏi một dòng phát thải. Nó có thể được chuyển sang dòng khác, cô đặc trong một loại chất thải khác hoặc biến đổi thành dạng mới.

Ví dụ kinh điển là công nghệ xử lý khí bằng thiết bị hấp thụ ướt. Thiết bị có thể giữ lại chất ô nhiễm khỏi dòng khí nhưng đồng thời tạo ra dòng nước hoặc bùn chứa các chất đã bị thu giữ. EPA từng sử dụng chính ví dụ này để minh họa cho bài toán “intermedia transfer”. Tương tự, đốt chất thải có thể làm giảm lượng chất rắn cần chôn lấp nhưng lại tạo ra phát thải khí và tro cần tiếp tục quản lý.

UNEP cũng chỉ ra một chuỗi chuyển dịch đáng chú ý: kiểm soát ô nhiễm không khí có thể cô đặc chất ô nhiễm vào cặn của hệ thống xử lý khí, trong khi xử lý nước thải cô đặc chất ô nhiễm vào bùn; cả hai sau đó lại trở thành chất thải rắn cần xử lý. Nếu chỉ quản lý riêng từng môi trường, tác động có thể chỉ được chuyển từ môi trường này sang môi trường khác.

Vì thế, chỉ nhìn vào một thông số đầu ra dễ tạo ra kết luận sai. Một phương án chỉ thực sự tốt khi phần ô nhiễm giảm ở môi trường này không bị “trả lại” dưới dạng tác động lớn hơn ở môi trường khác.

Kiểm soát ô nhiễm đa môi trường cần nhìn dòng vật chất thế nào?

Cách tiếp cận hiệu quả là theo dõi dòng vào – quá trình – dòng ra thay vì chỉ theo dõi điểm xả.

Có thể hình dung một hệ thống như sau:

Nguyên liệu nước năng lượng → sản xuất/xử lý → khí thải nước thải chất thải rắn sản phẩm

Với mỗi phương án kiểm soát, cần xác định chất ô nhiễm xuất hiện ở đâu trước và sau khi áp dụng công nghệ. Một mô hình đánh giá đa môi trường của EPA cũng được xây dựng theo logic xem ô nhiễm là tập hợp các vấn đề liên kết với nhau và phải đánh giá đồng thời các dạng ô nhiễm cùng những đánh đổi giữa chúng.

Thay vì chỉ hỏi:

·         Lượng bụi giảm bao nhiêu

·         Nồng độ chất ô nhiễm trong nước giảm bao nhiêu

cần hỏi thêm:

·         Chất ô nhiễm đã đi vào dòng nào

·         Có phát sinh chất thải thứ cấp không

·         Chất thải thứ cấp chứa chất gì và ở mức nào

·         Có tăng tiêu thụ nước hoặc năng lượng không

·         Tác động phát sinh ở khâu xử lý, vận chuyển hay cuối vòng đời

·         Tác động mới có khó kiểm soát hơn tác động ban đầu hay không

Đây là điểm khác biệt cốt lõi giữa kiểm soát một nguồn phát thải và quản lý tổng thể tác động môi trường.

Đánh giá phương án kiểm soát bằng tác động tổng thể, không chỉ bằng một chỉ tiêu

Một phương án không nên được xếp hạng chỉ vì nó đạt một ngưỡng phát thải thấp hơn. Cần đặt các phương án cạnh nhau trên cùng một hệ quy chiếu.

Các nhóm chỉ tiêu nên được xem xét đồng thời gồm:

Điểm quan trọng là tải lượng không đồng nhất với chỉ số nồng độ. Nồng độ có thể giảm nhờ pha loãng trong khi tổng lượng chất ô nhiễm phát sinh không giảm tương ứng. Vì vậy, khi đánh giá phương án, nên ưu tiên cân bằng vật chất và lượng phát thải thực tế ở từng dòng.

Cách tiếp cận vòng đời cũng giúp phát hiện những chuyển dịch mà đánh giá tại một công đoạn không nhìn thấy. EPA cho rằng Life Cycle Assessment có thể được sử dụng để nhận diện việc giảm tác động ở một môi trường nhưng lại chuyển sang môi trường khác bằng cách xem xét đầu vào tài nguyên và các dạng phát thải trong toàn bộ vòng đời.

Ưu tiên giảm ô nhiễm tại nguồn trước xử lý cuối đường ống

Cách chắc chắn nhất để giảm nguy cơ chuyển ô nhiễm là không tạo ra hoặc giảm tạo ra chất ô nhiễm ngay từ đầu.

EPA xác định thứ tự ưu tiên là giảm ô nhiễm tại nguồn trước; khi không thể giảm tại nguồn thì xem xét tái chế phù hợp, sau đó mới đến xử lý và cuối cùng là thải bỏ. Source reduction có thể bao gồm thay đổi quy trình, thay đổi thiết bị, thay thế nguyên liệu và cải tiến vận hành.

Điều này quan trọng vì xử lý cuối đường ống thường tách chất ô nhiễm ra khỏi một dòng thay vì loại bỏ hoàn toàn vấn đề. Khi đó, doanh nghiệp vẫn phải quản lý phần chất ô nhiễm đã được thu giữ.

Do đó, trong quá trình thiết kế hoặc cải tạo hệ thống nên ưu tiên theo trình tự:

1.    Giảm lượng chất ô nhiễm phát sinh

2.    Thay thế nguyên liệu hoặc công nghệ ít gây ô nhiễm hơn

3.    Tối ưu hóa vận hành để giảm tổn thất

4.    Thu hồi hoặc tái sử dụng khi an toàn

5.    Xử lý phần còn lại

6.    Thải bỏ phần không thể tiếp tục giảm hoặc thu hồi

Ưu tiên này vừa giảm nguy cơ chuyển tác động, vừa giảm lượng chất phải xử lý ở các công đoạn sau.

Dùng đánh giá vòng đời, cân bằng vật chất và giám sát chéo để kiểm soát chuyển tác động

Muốn kiểm soát thực chất, cần kết hợp ít nhất ba lớp đánh giá.

Cân bằng vật chất giúp trả lời chất ô nhiễm đã đi đâu. Nếu lượng chất được giữ lại từ khí thải tăng mạnh, cần xác định nó đang nằm trong nước thải, bùn, tro hay dòng chất thải nào khác.

Đánh giá vòng đời giúp mở rộng phạm vi ra ngoài hàng rào của một công đoạn. Một lựa chọn có vẻ tốt tại nhà máy có thể tạo tác động lớn hơn ở khai thác nguyên liệu, sản xuất vật tư, vận chuyển hoặc xử lý cuối vòng đời. EPA sử dụng cách tiếp cận vòng đời để nhận diện chính những chuyển dịch xuyên môi trường như vậy.

Giám sát đa môi trường giúp kiểm tra xem kết quả thực tế có phù hợp với dự tính hay không. Dữ liệu cần được đặt cạnh nhau thay vì theo dõi tách biệt: phát thải không khí, nước thải, chất thải rắn, sử dụng nước, năng lượng và các chỉ tiêu liên quan.

Một quy trình kiểm soát có thể triển khai theo 6 bước:

1.    Xác định toàn bộ nguồn phát sinh

2.    Lập sơ đồ dòng vật chất và dòng thải

3.    Đánh giá phương án giảm ô nhiễm tại nguồn

4.    So sánh tác động của từng phương án trên các môi trường

5.    Kiểm tra chất thải thứ cấp và các điều kiện ngoại lệ

6.    Theo dõi dữ liệu sau vận hành và điều chỉnh phương án

Điểm cần tránh là biến quy trình này thành việc cộng cơ học mọi chỉ tiêu thành một “điểm môi trường” duy nhất. Các chất ô nhiễm khác nhau có mức độ nguy hại, đường phơi nhiễm và điều kiện phát tán khác nhau. Do đó, quyết định cuối cùng phải dựa trên đặc tính của chất, quy mô phát sinh, điều kiện tiếp nhận và yêu cầu quản lý tương ứng.

Kiểm soát ô nhiễm đa môi trường chỉ thực sự hiệu quả khi mục tiêu là giảm tổng tác động chứ không phải chuyển vấn đề sang một dòng thải khác. Nguyên tắc cốt lõi là đánh giá đồng thời không khí, nước, đất, chất thải, tài nguyên và vòng đời; ưu tiên giảm ô nhiễm tại nguồn; sau đó dùng cân bằng vật chất, đánh giá vòng đời và giám sát chéo để kiểm chứng kết quả. Cách tiếp cận này giúp nhận diện sớm các đánh đổi và lựa chọn phương án bảo vệ môi trường một cách tổng thể hơn.