Cách diễn giải kết quả định giá môi trường đúng phạm vi

Trong kinh tế môi trường, giá trị của một cải thiện môi trường thường được tiếp cận thông qua mức sẵn lòng chi trả để có được cải thiện đó hoặc tránh một tổn thất; vì vậy, kết quả phản ánh giá trị kinh tế của một thay đổi cụ thể trong một bối cảnh cụ thể, chứ không mặc nhiên là “giá của toàn bộ môi trường” hay giá thị trường của tài nguyên. Hướng dẫn ENCA của Chính phủ Anh cũng nhấn mạnh rằng định giá môi trường không đơn giản là tìm ra một con số, mà phải đặt bằng chứng định giá vào đúng bối cảnh ra quyết định.

Đọc kết quả như giá trị của một thay đổi, không phải giá của toàn bộ tài sản môi trường

Sai lệch đầu tiên thường xuất hiện ngay ở cách gọi kết quả.

Nếu một nghiên cứu ước tính mức sẵn lòng chi trả của hộ gia đình để chất lượng nước của một hồ được cải thiện từ trạng thái A lên trạng thái B, con số thu được phản ánh giá trị của sự thay đổi A → B trong kịch bản nghiên cứu. Nó không chứng minh rằng hồ “đáng giá” đúng bằng tổng số tiền đó.

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng với giá trị cận biên. Một giá trị trên mỗi hecta, mỗi hộ, mỗi chuyến thăm hoặc mỗi đơn vị chất lượng môi trường có thể là:

·         Giá trị trung bình của các đơn vị đang tồn tại

·         Giá trị cận biên của một đơn vị tăng hoặc giảm thêm

·         Giá trị hằng năm

·         Giá trị hiện tại của một chuỗi lợi ích trong nhiều năm

Các đại lượng này không thể thay thế cho nhau. ENCA lưu ý rằng dùng giá trị trung bình để đánh giá một thay đổi cận biên có thể gây hiểu nhầm khi hai giá trị khác nhau đáng kể; đồng thời giá trị dòng hằng năm cũng không được nhầm với giá trị vốn hóa đã phản ánh nhiều năm lợi ích và chiết khấu.

Vì vậy, thay vì viết:

“Khu đất ngập nước này có giá trị 100 tỷ đồng.”

cách diễn giải thận trọng hơn về logic là:

“Trong phạm vi các dịch vụ môi trường, dân số, thời kỳ và phương pháp được nghiên cứu, giá trị tiền tệ ước tính của các lợi ích được lượng hóa là 100 tỷ đồng.”

Hai câu khác nhau ở một điểm quyết định: câu thứ hai nói rõ con số đang đại diện cho phần nào của giá trị.

Giữ nguyên phạm vi dân số, không gian và đối tượng hưởng lợi

Một giá trị bình quân chỉ có thể được tổng hợp khi số đơn vị dùng để nhân lên thực sự thuộc phạm vi mà nghiên cứu hỗ trợ.

Ví dụ, nếu mức sẵn lòng chi trả được ước tính cho các hộ dân sống trong một lưu vực, việc lấy giá trị đó nhân với toàn bộ số hộ của một tỉnh hoặc một quốc gia cần có cơ sở cho rằng các nhóm dân cư này có mức hưởng lợi và đặc điểm đủ tương đồng.

Đây không phải chi tiết kỹ thuật nhỏ. Giá trị môi trường có thể thay đổi theo:

·         Khoảng cách đến tài nguyên

·         Mức độ sử dụng tài nguyên

·         Mật độ dân số

·         Thu nhập và đặc điểm kinh tế - xã hội

·         Khả năng tiếp cận các địa điểm thay thế

·         Mức độ ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp

·         Việc một người là người sử dụng hay không sử dụng tài nguyên

ENCA yêu cầu xác định rõ dân số bị ảnh hưởng và lưu ý rằng giá trị của nhiều dịch vụ môi trường có tính đặc thù không gian; chẳng hạn, lợi ích giải trí hoặc chất lượng không khí có thể khác đáng kể giữa nơi đông dân và nơi xa dân cư, hoặc giữa khu vực có nhiều và ít lựa chọn thay thế.

Do đó, trước khi tổng hợp một con số, cần kiểm tra ba lớp:

1.    Đơn vị giá trị: đồng/người, đồng/hộ, đồng/hecta hay đồng/lượt sử dụng

2.    Dân số hoặc số lượng đơn vị phù hợp: ai thực sự chịu tác động hoặc nhận lợi ích

3.    Phạm vi địa lý: giá trị có đủ khả năng đại diện cho khu vực đang được áp dụng hay không

Sai ở một trong ba lớp có thể làm kết quả tổng hợp tăng hoặc giảm rất mạnh dù phép nhân số học hoàn toàn chính xác.

Không chuyển kết quả từ bối cảnh này sang bối cảnh khác như một hằng số

Một lỗi phổ biến khác là xem một giá trị đã công bố như một “đơn giá chuẩn” có thể áp dụng ở bất cứ đâu.

Trong thực tế, hai nghiên cứu cùng định giá một loại dịch vụ môi trường vẫn có thể khác nhau về:

·         Chất lượng môi trường ban đầu

·         Mức thay đổi được giả định

·         Địa điểm

·         Dân số chịu ảnh hưởng

·         Năm khảo sát

·         Thu nhập

·         Đặc điểm sinh thái

·         Phương pháp định giá

·         Cách thiết kế kịch bản

·         Đơn vị tiền tệ và mặt bằng giá

Bởi vậy, chuyển một giá trị từ nghiên cứu trước sang địa điểm mới là một bài toán value transfer, không phải thao tác sao chép số liệu.

Hướng dẫn ENCA yêu cầu khi chuyển giá trị phải xác định mục tiêu sử dụng, dân số chịu tác động, lợi ích đang thay đổi, mức độ tương đồng của nghiên cứu nguồn, năm giá và các biến bất định; đồng thời khuyến nghị phân tích độ nhạy khi có nhiều ước tính khả dĩ.

Điều này dẫn đến một quy tắc diễn giải quan trọng:

Mức độ chắc chắn của kết luận không được cao hơn mức độ tương đồng giữa bối cảnh nghiên cứu và bối cảnh áp dụng.

Nếu nghiên cứu nguồn chỉ tương đối giống địa điểm mới, kết quả nên được trình bày như một ước tính tham khảo hoặc khoảng giá trị phục vụ sàng lọc. Không nên nâng nó thành một con số chính xác để khẳng định giá trị kinh tế thực tế của địa điểm mới.

Càng dùng kết quả cho quyết định có giá trị lớn, nghĩa vụ pháp lý hoặc thiết kế công cụ kinh tế chính xác, yêu cầu đối với chất lượng bằng chứng càng cao. ENCA phân biệt rõ giữa giá trị chỉ dùng để nhận diện quy mô, sàng lọc phương án với bằng chứng đủ mạnh cho thẩm định chi tiết hoặc các quyết định có hệ quả lớn.

Tách phần đã được tiền tệ hóa khỏi toàn bộ giá trị môi trường

Một con số định giá thấp không nhất thiết chứng minh rằng tài nguyên môi trường ít quan trọng. Ngược lại, một giá trị tiền tệ lớn cũng không có nghĩa rằng nghiên cứu đã đo được toàn bộ ý nghĩa sinh thái và xã hội của tài nguyên đó.

Lý do là định giá kinh tế thường chỉ tiền tệ hóa những tác động mà:

·         Có thể xác định tương đối rõ

·         Có dữ liệu sinh thái hoặc vật lý phù hợp

·         Có phương pháp định giá khả dụng

·         Có bằng chứng đủ tin cậy để chuyển thành giá trị tiền tệ

Một số ảnh hưởng có thể chỉ được lượng hóa vật lý, mô tả định tính hoặc chưa được đánh giá.

ENCA thừa nhận định giá kinh tế thường mang tính từng phần, đặc biệt khi một can thiệp tạo ra nhiều tác động môi trường đồng thời, và yêu cầu phải nói rõ khi giá trị tiền tệ chỉ phản ánh một phần lợi ích.

Do đó, cần tránh suy luận:

“Lợi ích tiền tệ hóa = 20 tỷ đồng

→ Tổng giá trị môi trường = 20 tỷ đồng”

Cách hiểu hợp lý hơn là:

“Các lợi ích có thể tiền tệ hóa trong phạm vi nghiên cứu được ước tính là 20 tỷ đồng; các tác động chưa được tiền tệ hóa phải được xem xét riêng.”

Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng với đa dạng sinh học, khả năng phục hồi của hệ sinh thái, giá trị văn hóa hoặc những biến đổi gần ngưỡng sinh thái. Một đánh giá cận biên cũng không nên được dùng để suy luận tuyến tính về những thay đổi rất lớn, bởi các tác động phi tuyến hoặc điểm tới hạn sinh thái có thể làm quan hệ giữa mức thay đổi và giá trị không còn giữ nguyên.

Không cộng các giá trị trước khi kiểm tra trùng lặp lợi ích

Khi một hệ sinh thái cung cấp nhiều dịch vụ, việc có nhiều con số không có nghĩa rằng có thể cộng tất cả chúng lại.

Một thay đổi sinh thái có thể đi qua nhiều mắt xích:

tài sản tự nhiên

→ chức năng sinh thái

→ dịch vụ hệ sinh thái

→ lợi ích cuối cùng đối với con người

Nếu định giá đồng thời một dịch vụ trung gian và lợi ích cuối cùng mà dịch vụ đó tạo ra, cùng một giá trị phúc lợi có thể bị tính hai lần.

Ví dụ về logic: nếu khả năng giữ nước của một vùng đất ngập nước đã được phản ánh đầy đủ trong giá trị giảm thiệt hại lũ, việc cộng thêm toàn bộ “giá trị điều tiết nước” được tính từ chính quá trình đó có thể tạo trùng lặp nếu hai đại lượng đo cùng một lợi ích cuối cùng.

ENCA coi kiểm tra double counting là một bước bảo đảm chất lượng bắt buộc, đặc biệt khi nhiều dịch vụ hoặc nhóm lợi ích được tổng hợp; hướng dẫn cũng cảnh báo các lợi ích môi trường dạng “gói” có thể trùng với những dịch vụ đã được định giá riêng.

Trước khi cộng hai khoản giá trị, nên hỏi:

·         Hai con số có đo hai lợi ích cuối cùng khác nhau không?

·         Một con số có phải đầu vào tạo ra con số còn lại không?

·         Cùng một nhóm người hưởng lợi có đang được tính hai lần không?

·         Giá trị tổng hợp của một nghiên cứu đã bao gồm thành phần đang định cộng thêm chưa?

Nếu không chứng minh được tính độc lập, không nên cộng cơ học.

Diễn giải bất định bằng khoảng, kịch bản và độ nhạy thay vì che giấu bằng một con số

Kết quả định giá thường đi qua một chuỗi giả định:

thay đổi chính sách

→ thay đổi môi trường vật lý

→ thay đổi dịch vụ môi trường

→ thay đổi phúc lợi

→ giá trị tiền tệ

Bất định ở bất kỳ mắt xích nào cũng truyền sang kết quả cuối cùng.

Vì thế, một ước tính như 53,7 tỷ đồng không mặc nhiên chính xác hơn một khoảng 40–65 tỷ đồng chỉ vì nó có nhiều chữ số hơn.

EPA Hoa Kỳ coi bất định, thời điểm của lợi ích và chi phí, đường cơ sở, chiết khấu và cách trình bày những tác động chưa tiền tệ hóa là các vấn đề cốt lõi cần xử lý nhất quán trong phân tích kinh tế môi trường. ENCA cũng yêu cầu trình bày minh bạch giả định, rủi ro và bất định, sử dụng khoảng phù hợp, phân tích độ nhạy và kiểm tra các giả định có khả năng làm thay đổi kết quả.

Một cách diễn giải tốt vì vậy không chỉ đưa ra “ước tính trung tâm”, mà nên cho người đọc biết:

·         Khoảng giá trị hợp lý là bao nhiêu

·         Biến nào làm kết quả thay đổi mạnh nhất

·         Kịch bản thấp, trung tâm và cao khác nhau thế nào

·         Kết luận có đảo chiều khi thay đổi giả định quan trọng hay không

·         Phần bất định đến từ dữ liệu sinh thái, mô hình hay giá trị kinh tế

Điểm cuối cùng đặc biệt quan trọng. Nếu kết luận “phương án A tạo lợi ích lớn hơn phương án B” vẫn giữ nguyên trong phần lớn kịch bản hợp lý, bằng chứng ra quyết định mạnh hơn nhiều so với trường hợp kết luận chỉ đúng tại một tập hợp giả định hẹp.

Dùng một chuỗi kiểm tra trước khi rút ra kết luận cuối cùng

Để tránh diễn giải quá mức, có thể đọc mọi kết quả định giá môi trường qua chuỗi câu hỏi sau.

Kết quả đang định giá chính xác điều gì?

Xác định tài nguyên, dịch vụ hoặc tác động và đặc biệt là mức thay đổi đang được định giá.

Không chuyển từ “giá trị của một cải thiện” sang “giá trị của toàn bộ tài nguyên”.

Con số thuộc loại giá trị nào?

Kiểm tra đó là:

·         Giá trị cận biên hay trung bình

·         Giá trị đơn vị hay tổng hợp

·         Giá trị hằng năm hay giá trị hiện tại nhiều năm

·         Giá trị sử dụng, không sử dụng hay tổng hợp nhiều thành phần

Không so sánh hoặc cộng các đại lượng khác bản chất nếu chưa chuẩn hóa.

Giá trị áp dụng cho ai và ở đâu?

Xác định đúng dân số chịu ảnh hưởng, nhóm hưởng lợi và phạm vi không gian.

Không nhân rộng một giá trị địa phương cho dân số lớn hơn chỉ vì có sẵn số liệu.

Điều kiện của nghiên cứu nguồn có phù hợp không?

Nếu sử dụng chuyển giao giá trị, cần kiểm tra sự tương đồng về tài nguyên, mức thay đổi, dân số, vị trí, thời điểm và phương pháp.

Khoảng cách bối cảnh càng lớn, kết luận càng cần dè dặt.

Con số đã bao phủ những gì?

Phân biệt rõ:

·         Tác động đã tiền tệ hóa

·         Tác động chỉ được lượng hóa vật lý

·         Tác động chỉ được mô tả định tính

·         Tác động chưa có đủ bằng chứng

Không biến “tổng giá trị đã định giá được” thành “toàn bộ giá trị của môi trường”.

Có trùng lặp không?

Kiểm tra quan hệ nhân quả giữa các dịch vụ và lợi ích trước khi cộng.

Một bảng có nhiều dòng giá trị chưa chắc đại diện cho nhiều lợi ích độc lập.

Kết luận có đứng vững trước bất định không?

Kiểm tra khoảng kết quả, kịch bản và độ nhạy.

Nếu một thay đổi nhỏ trong giả định làm kết luận đảo chiều, kết quả phù hợp để mô tả sự bất định hơn là hỗ trợ một tuyên bố chắc chắn.

Diễn giải kết quả định giá môi trường đúng không nằm ở việc tìm cách làm cho một con số nghe “thuyết phục” hơn, mà ở việc giữ nguyên các giới hạn đã tạo ra con số đó.

Một kết quả đáng tin cậy vẫn có thể bị sử dụng sai nếu người đọc mở rộng nó từ giá trị cận biên thành tổng giá trị, từ một nhóm dân cư sang toàn xã hội, từ một địa điểm sang địa điểm khác, từ phần lợi ích đã tiền tệ hóa sang toàn bộ giá trị môi trường, hoặc từ một ước tính bất định thành kết luận chắc chắn.

Vì vậy, nguyên tắc an toàn nhất là: kết luận không được rộng hơn phạm vi đo lường, không được chắc chắn hơn bằng chứng và không được chính xác hơn mức bất định của nghiên cứu. Một cách diễn giải tốt phải giúp người ra quyết định nhìn thấy cả giá trị mà nghiên cứu xác định được lẫn phần mà nghiên cứu chưa đủ cơ sở để khẳng định.